Cải cách tư pháp là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, được Đảng và Nhà nước quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo. Ngày 02/1/2002, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW về Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, trong đó đã nêu rõ quan điểm chỉ đạo và các nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp...
ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA VIỆN KIỂM SÁT THEO YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP
TS. Hoàng Thị Quỳnh Chi
Cải cách tư pháp là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, được Đảng và Nhà nước quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo. Ngày 02/1/2002, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW về Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, trong đó đã nêu rõ quan điểm chỉ đạo và các nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp. Tiếp đó, ngày 02/6/2005, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, trong đó xác định rõ mục tiêu, quan điểm, phương hướng, nhiệm vụ cải cách tư pháp. Để thể hiện đầy đủ hơn ý nghĩa chính trị và quyết tâm mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước ta về thực hiện chủ trương và triển khai thực hiện các nhiệm vụ cải cách tư pháp, Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng tiếp tục nhấn mạnh “Xây dựng hệ thống cơ quan tư pháp trong sạch vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, quyền con người. Đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đên năm 2020. Cải cách tư pháp khẩn trương, đồng bộ; lấy cải cách hoạt động xét xử làm trọng tâm; thực hiện cơ chế công tố gắn với hoạt động điều tra”. Đặc biệt, Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI đó một lần nữa khẳng định chủ trương “Đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, xõy dựng hệ thống tư pháp trong sạch, vững mạnh, bảo vệ cụng lý, tụn trọng và bảo vệ quyền con người…Viện kiểm sát được tổ chức phự hợp với hệ thống tổ chức Tòa án, bảo đảm tốt hơn các điều kiện để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện hiệu quả chức năng thực hành quyền cụng tố và kiểm sáỏt các hoạt động tư pháp; tăng cường trách nhiệm cụng tố trong hoạt động điều tra, gắn cụng tố với hoạt động điều tra”.
Cỏc Nghị quyết của Đảng nêu trên đó chỉ rừ cỏc chủ trương, định hướng lớn về đổi mới tổ chức, hoạt động của VKSND; cụ thể như sau:
Thứ nhất, về chức năng của Viện kiểm sát nhân dân
Các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp luụn khẳng định: Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đảng và Nhà nước yêu cầu VKSND phải phấn đấu làm tốt hơn nữa hai chức năng này.
Nghị quyết số 08- NQ/TW năm 2002 của Bộ Chính trị xác định: Viện kiểm sát các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp; tăng cường công tác kiểm sát việc bắt, giam, giữ; phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp oan, sai trong bắt giữ.
Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định “Trước mắt, Viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp…”.
Sơ kết quá trình thực hiện cải cách tư pháp theo Nghị quyết 08 - NQ/TW năm 2002 và Nghị quyết 49-NQ/TW năm 2005, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận 79 - KL/TW ngày 28/7/2010 về đổi mới tổ chức và hoạt động của TAND, VKSND và CQĐT, trong đó khẳng định: Viện kiểm sát nhân dân có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp như hiện nay”.
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, trên cơ sở những nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và xây dựng hệ thống tư pháp trong Chiến lược cải cách tư pháp, Đảng ta chỉ rõ: “ Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức phù hợp với hệ thống tổ chức Toà án, bảo đảm tốt hơn các điều kiện để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện hiệu quả chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp; tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra”.
Như vậy, trong suốt quá trình thực hiện chủ trương CCTP, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định VKSND thực hiện hai chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Hơn thế nữa, trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa; tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước theo nguyên tắc tập trung dân chủ, quyền lực Nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; Đảng và Nhà nước ta khẳng định phải bảo đảm tốt hơn các điều kiện để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt chức năng của mình.
Thứ hai, về tăng cường trỏch nhiệm công tố
Tăng cường trỏch nhiệm cụng tố là một chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước ta từ khi thành lập ngành Kiểm sát nhân dân và được Đảng ta đặc biệt nhấn mạnh trong giai đoạn hiện nay. Các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp như Nghị quyết 08- NQ/TW, Nghị quyết 49- NQ/TW và Văn kiện Đại hội lần thứ XI đã khẳng định và yêu cầu VKSND phải nâng cao hơn nữa chất lượng công tác công tố.
Nghị quyết số 08- NQ/TW năm 2002 của Bộ Chính trị xác định: Hoạt động công tố phải thực hiện ngay từ khi khởi tố vụ án và trong suốt quá trình tố tụng nhằm bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội; nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên toà.
Trong Nghị quyết số 49-NQ/TW, Bộ Chính trị tiếp tục yêu cầu VKSND tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra, nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên toà xét xử.
Văn kiện Đại hội XI của Đảng chỉ rõ Viện kiểm sát nhân dân phải “tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra”.
Như vậy, Đảng và Nhà nước luôn luôn khẳng định chủ trương xây dựng một nền công tố mạnh. Khi thực hành quyền công tố, VKSND có trách nhiệm lớn trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Công tác công tố của Viện kiểm sát phải bảo đảm mọi hành vi phạm tội và người phạm tội được phát hiện kịp thời, đầy đủ, xử lý nghiêm minh, có căn cứ và đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội; đồng thời, không để làm oan người vô tội.
Thứ ba, về tăng cường vai trò của VKSND trong các hoạt động tư pháp
Kiểm sát hoạt động tư pháp là một trong các cơ chế kiểm soỏt quyền lực tư pháp ở Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, Viện kiểm sát nhân dân làm tốt chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp sẽ góp phần quan trọng xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, quyền con người. Trong một số đạo luật mới được Quốc hội thông qua đã xác định nhiều điểm mới về vai trò, trách nhiệm của VKSND trong các hoạt động tư pháp, theo hướng tăng cường trách nhiệm cho VKSND trong kiểm sát hoạt động tư pháp trên các lĩnh vực tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và thi hành án.
Thứ tư, về đổi mới tổ chức Viện kiểm sát nhân dân theo tiến trình cải cách tư pháp
Tại Kết luận số 79 - KL/TW, Bộ Chính trị đã kết luận về định hướng đổi mới tổ chức hệ thống VKSND; theo đó, VKSND sẽ được tổ chức thành 4 cấp, phù hợp với hệ thống tổ chức Toà án nhân dân; cụ thể như sau:
- Viện kiểm sát nhân dân khu vực: số lượng và địa hạt tư pháp tương ứng với số lượng và địa hạt tư pháp của Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực;
- Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; mỗi đơn vị hành chính cấp tỉnh thành lập một Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh như hiện nay.
- Viện kiểm sát nhân dân cấp cao: số lượng và địa hạt tư pháp tương ứng với số lượng và địa hạt tư pháp của Tũa ỏn nhõn dõn cấp cao:
- Viện Kiểm sát nhân dân tối cao: được tổ chức tương ứng với Tũa ỏn nhõn dõn tối cao.
Việc đổi mới hệ thống tổ chức VKSND phải bảo đảm đúng nguyên tắc tổ chức quyền lực ở Nhà nước ta, bảo đảm chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của VKS các cấp. Trong các nhiệm vụ đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát các cấp thì việc thành lập VKSND khu vực là nhiệm vụ lớn và khó khăn, phức tạp. Mô hình tổ chức và thẩm quyền của VKSND khu vực phải vừa bảo đảm “tương ứng với số lượng và địa hạt tư pháp của TAND sơ thẩm khu vực”, đồng thời phải bảo đảm thực hiện tốt nhiệm vụ thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình điều tra của CQĐT trong điều kiện hệ thống tổ chức CQĐT vẫn giữ nguyên như hiện nay./.