Thực tiễn trong công tác thực hành quyền công tố ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình

Thực tiễn trong công tác thực hành quyền công tố ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình

Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình có 02 phòng thực hiện chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử sơ thẩm án hình sự; các phòng khác thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Đối với các phòng thực hiện chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử sơ thẩm án hình sự mỗi phòng có từ 4 đến 7 cán bộ, ở cấp huyện có bộ phận kiểm sát án hình sự có từ 2 đến 4 cán bộ, bộ phận hình sự do một đồng chí Phó Viện trưởng trực tiếp phụ trách và chịu sự chỉ đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp đó.

Thực hiện Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong những năm qua, được sự quan tâm của Viện kiểm sát nhân dân Tối cao, của cấp uỷ địa phương, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình đã quan tâm đến công tác đào tạo nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, trình độ lý luận chính trị cho cán bộ, Kiểm sát viên. Tuy nhiên, so với yêu cầu nhiệm vụ mới, lực lượng Kiểm sát viên làm công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án hình sự vẫn còn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra, trình độ, năng lực của kiểm sát viên còn nhiều hẫng hụt, kiến thức quản lý nhà nước, kiến thức hội nhập kinh tế quốc tế, tin học, ngoại ngữ còn nhiều bất cập…

Từ 2008 đến 2013, ngành Kiểm sát nhân dân tỉnh Hòa Bình thụ lý kiểm sát điều tra 5624vụ án hình sự . Trong quá trình điều tra vụ án, kiểm sát viên luôn bám sát tiến độ điều tra và diễn biến vụ án, đề xuất hướng xử lý kịp thời, đảm bảo xử lý án trong hạn luật định, không có vụ án nào sai sót nghiêm trọng. Các vụ án trọng điểm, án nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, án phức tạp, dư luận xã hội đặc biệt quan tâm được các cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp chặt chẽ ngay từ giai đoạn khởi tố vụ án đến quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Vì vậy chất lượng kiểm sát điều tra các vụ án hình sự cũng như chất lượng giải quyết án được nâng lên. Các vụ án truy tố đảm bảo đúng người, đúng tội, không để xảy ra oan, sai, lọt tội hay hình sự hóa các quan hệ dân sự và ngược lại. Để thấy rõ hơn thực trạng thực hành quyền công tố ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự trên địa bàn tỉnh Hòa Bình nhận thấy ở một số điểm sau:

*Trong kiểm sát hoạt động khám nghiệm hiện trường;

Sau khi nhận được thông báo về vụ việc mang tính hình sự cần tiến hành khám nghiệm, lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân hai cấp của tỉnh Hòa Bình phải chủ động bố trí, phân công Kiểm sát viên tiến hành kiểm sát khám nghiệm hiện trường đối với tất cả các vụ việc mà Cơ quan điều tra tiến hành khám nghiệm nên phần lớn tất cả các cuộc khám nghiệm đều có Kiểm sát viên tham gia, giám sát chặt chẽ, yêu cầu Điều tra viên khám nghiệm tỷ mỷ, đầy đủ theo quy định của pháp luật. Những vụ việc có hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, giết người không quả tang hoặc phức tạp, thì lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân đã trực tiếp tiến hành kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường. Tuy nhiên, sự tham gia của lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân hai cấp chưa nhiều.

Khám nghiệm hiện trường là hoạt động điều tra được quy định tại Điều 150 Bộ luật tố tụng hình sự, được tiến hành trực tiếp tại hiện trường do Điều tra viên tiến hành, nhằm phát hiện, xem xét, ghi nhận dấu vết của tội phạm, vật chứng và làm sáng tỏ các tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án tại nơi xảy ra, nơi phát hiện tội phạm. Chính vì vậy, việc khám nghiệm hiện trường có thể được tiến hành trước khi khởi tố vụ án hình sự và điều luật quy định Kiểm sát viên phải có mặt để kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường. Thông qua hoạt động khám nghiệm hiện trường, kết quả của hoạt động khám nghiệm hiện trường sẽ giúp Cơ quan điều tra quyết định: hiện trường có sự kiện phạm tội xảy ra không, có dấu hiệu tội phạm không, có khởi tố vụ án hình sự không. Việc thực hiện chức năng của KSV kiểm sát hoạt động khám nghiệm hiện trường phải yêu cầu Cơ quan điều tra thực hiện ngay các biện pháp cần thiết để bảo vệ hiện trường, không được tiết lộ các tin tức, tài liệu về hiện trường; nhiều vụ đã không làm tốt hoạt động này, cho rằng đó là phần việc Cơ quan điều tra phải làm, nên qua khảo sát và tổng kết công tác khám nghiệm hiện trường thì gần như 100% các vụ cần khám nghiệm chưa có trường hợp nào Viện kiểm sát nhân dân có yêu cầu Cơ quan điều tra thực hiện công tác bảo vệ hiện trường. Thông thường lực lượng khám nghiệm gồm có: các Điều tra viên; Kiểm sát viên; người chứng kiến; các nhà chuyên môn (tùy thuộc vào sự việc xảy ra tại hiện trường mà mời các nhà chuyên môn cho đúng chức năng của họ, ví dụ: hiện trường vụ việc có tử thi thì phải mời bác sĩ pháp y; hiện trường cháy nổ thì phải mời chuyên gia giám định về chất nổ...),

* Trong kiểm sát quyết định khởi tố vụ án hình sự và khởi tố bị can

- Thực hành quyền công tố và kiểm sát khởi tố vụ án hình sự.

Trong những năm qua với việc thực hiện tốt chức năng kiểm sát khởi tố, VKS các cấp đã hủy 04quyết định khởi tố không có căn cứ pháp luật của CQĐT hoặc yêu cầu CQĐT rút 6 quyết định khởi tố để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, bên cạnh đó cũng cương quyết hủy bỏ các quyết định không khởi tố và yêu cầu CQĐT phục hồi điều tra 19 vụ án để xử lý nghiêm minh mọi hành vi phạm tội.

Sau khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự, CQĐT tiến hành các hoạt động điều tra để thu thập các tài liệu, chứng cứ nhằm chứng minh người đã thực hiện hành vi phạm tội. Trên cơ sở đánh giá khách quan và xem xét toàn diện các chứng cứ đã thu thập được, nếu có đủ căn cứ để xác định chính xác người đã thực hiện hành vi phạm tội thì CQĐT quyết định khởi tố bị can đối với người đó để làm rõ về hành vi phạm tội.

Tại Điều 103 BLTTHS đã quy định: "Quyết định khởi tố bị can phải được gửi ngay cho VKS cùng cấp", tiếp đó theo nội dung Điều 141 BLTTHS và Điều 14 Luật tổ chức VKSND năm 2002 thì; Kiểm sát khởi tố bị can là quyền năng pháp lý của VKS khi thực hiện chức năng kiểm sát điều tra nhằm bảo đảm việc khởi tố bị can của Cơ quan có thẩm quyền điều tra là có căn cứ, hợp pháp, đúng người, đúng tội và không để người nào bị khởi tố một cách trái pháp luật.

Tóm lại, khi thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong khởi tố bị can, VKS phải kiểm sát chặt chẽ tính có căn cứ và tính hợp pháp quyết định khởi tố bị can của các cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm khởi tố bị can đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Muốn làm được như vậy đòi hỏi VKS phải thường xuyên bám sát các hoạt động điều tra của CQĐT để thúc đẩy việc điều tra đồng thời phát hiện kịp thời các thiếu sót vi phạm trong quyết định khởi tố bị can từ đó đề ra các yêu cầu khắc phục, bổ sung ngay. Trong thời điểm từ năm 2008 đến năm 2013 Viện kiểm sát nhân dân hai cấp của tỉnh Hòa Bình đã kiểm sát 6728 quyết định khởi tố bị can.

*Trong kiểm sát quá trình Cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra cụ thể

- Kiểm sát việc hỏi cung bị can, lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tới vụ án. Xác định tầm quan trọng của việc hỏi cung và lấy lời khai của những người tham gia tố tụng theo quy định tại các điều 131,132,135,136,137 BLTTHS, VKSND hai cấp của tỉnh Hòa Bình chủ động chỉ đạo các viện kiểm sát trong quá trình thực hiện chức năng phải tăng cường hoạt động kiểm sát các hoạt động hỏi cung và lấy lời khai nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xác của các chứng cư được thu thập qua các hoạt động điều tra này. Với tinh thần đó trong những năm qua VKSND hai cấp của tỉnh Hòa Bình đã trực tiếp hỏi cung và tham gia các cuộc hỏi cung của CQĐT khoảng 823 vụ với khoảng 2138 bị can. Chất lượng kiểm sát ngày càng được nâng cao hơn.

- Kiểm sát hoạt động đối chất, nhận dạng của CQĐT.

Xác định hoạt động đối chất, nhận dạng là những hoạt động điều tra cần thiết để giải quyết những mâu thuẫn trong lời khai của những người tham gia tố tụng hoặc để xác định người, vật, ảnh của một người nào đó liên quan đến vụ án. Qua nhận dạng đối chất để làm rõ sự thật vụ án. Với tinh thần đó VKS hai cấp tỉnh Hòa Bình đã chỉ đạo toàn ngành quán triệt sâu sắc quy định tại điều 138,139 BLTTHS, tăng cường thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tổ chức nhận dạng, đối chất của CQĐT đặc biệt quan tâm hoạt động tố tụng, việc lập biên bản, quá trình tổ chức nhận dạng, đối chất của CQĐT nhằm đảm bảo tính khách quan, hợp pháp của hoạt động này. Trong thời điểm từ năm 2008 đến 2013 VKS cả hai cấp đã tham gia kiểm sát 753 lần nhận dạng và 583 lần đối chất của CQĐT hai cấp.

- Kiểm sát chặt chẽ việc trưng cầu giám định.

Trưng cầu giám định và hoạt động giám định là những hoạt đoạt động Tố tụng quan trọng trong quá trình điều tra, khám phá vụ án. Do đó trong BLTTHS có tới 16 điều luật quy định về các hoạt động này. Thực tiễn rất nhiều vụ án cần phải giám định như: các vụ án ma tuý, các vụ án liên quan đến tính mạng, sức khoẻ con người...đặc biệt là các trường hợp buộc phải giám định được quy định tại khoản 3 điều 155 BLTTHS, trong quá trình kiểm sát điều tra VKS đó chủ động yêu cầu CQĐT trưng cầu giám định tất cả các vụ án theo quy định của pháp luật. Trong những năm qua VKS hai cấp đó ra 169 văn bản yêu cầu giám định kết luận thiệt hại sức khoẻ và xác định chất ma tuý, chất nổ, tiền giả...và ra 46 văn bản yêu cầu Cơ quan giám định giải thích kết luận giám định pháp y.

- Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc đình chỉ; tạm đình chỉ vụ án

Mặc dù trong các giai đoạn điều tra, truy tố các cơ quan tiến hành tố tụng đã có sự phối hợp chặt chẽ, song có nhiều nguyên nhân khác nhau như về nhận thức, trình độ hoặc vì lý do khách quan nên số vụ án, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án vẫn còn. Từ năm 2008 đến nay không có vụ án, bị can nào đình chỉ do không phạm tội.

- Kiểm sát việc kết thúc điều tra, lập hồ sơ đề nghị truy tố.

Trong các hoạt động kiểm sát trong giai đoạn này luôn diễn ra song song giữa việc thực hiện các biện pháp điều tra với việc kiểm sát điều tra; trong giai đoạn điều tra thu thập chứng cứ giữa cơ quan cảnh sát điều tra với viện kiểm sát ở những phần việc thu thập, đánh giá chứng cứ trước khi kết luận điều tra vụ án hình sự được thực hiện một cách thuận lợi và thống nhất. Khi đã có đủ chứng cứ để chứng minh sự thật của vụ án, hồ sơ vụ án đã được thiết lập hoàn chỉnh, trước khi hoàn tất bản kết luận điều tra, cơ quan cảnh sát điều tra chuyển hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát nghiên cứu hoặc khi cơ quan cảnh sát điều tra đã hoàn tất kết luận điều tra chuyển sang Viện kiểm sát để truy tố; tại thời điểm này vai trò kiểm sát điều tra của Viện kiểm sát được thực hiện qua việc đồng ý với kết luận điều tra của cơ quan cảnh sát điều tra và ra quyết định truy tố hoặc không đồng ý với kết luận điều tra và trả hồ sơ để cơ quan cảnh sát điều tra bổ sung. Thực tế viện kiểm sát thống nhất với kết luận điều tra của cơ quan cảnh sát điều tra là chủ yếu.

- Thực hành quyền công tố và hoạt động của VKS trong giai đoạn truy tố

Thực tế trong quá trình kiểm sát điều tra, theo đánh giá của viện kiểm sát ở cả hai cấp tỉnh Hòa Bình đã có rất nhiều cố gắng trong việc nghiên cứu hồ sơ giải quyết vụ án khi cơ quan cảnh sát điều tra chuyển hồ sơ đến viện kiểm sát. Quá trình nghiên cứu hồ sơ, xử lý án trước khi giải quyết những vấn đề chưa rõ hoặc có vướng mắc về chứng cứ áp dụng pháp luật đường lối xử lý Viện kiểm sát đã chủ động trao đổi bàn bạc với cơ quan cảnh sát điều tra để bảo đảm việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật bảo đảm cho việc đình chỉ vụ án, đình chỉ bị can đúng pháp luật. Các vụ trọng án, án trọng điểm, án phức tạp hoặc dư luận quan tâm Viện kiểm sát đều chủ động bàn bạc trong lãnh đạo cơ quan cảnh sát điều tra.

Các vụ án Viện kiểm sát quyết định khác đề nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra như thay đổi điều khoản áp dụng, thay đổi tội danh…,Viện kiểm sát thực hiện việc trao đổi với Cơ quan Cảnh sát điều tra trước khi quyết định, trường hợp không thống nhất thì Viện kiểm sát thực hiện việc trao đổi bàn bạc với lãnh đạo liên ngành công an; báo cáo xin ý kiến viện kiểm sát cấp trên trước khi quyết định, bảo đảm cho các quyết định xử lý của Viện kiểm sát chính xác, đúng quy định của pháp luật. Nhìn chung chất lượng truy tố của Viện kiểm sát từng bước được nâng lên, các vụ án Viện kiểm sát truy tố đều bảo đảm thời hạn luật định, không có án tồn đọng, các quyết định xử lý bảo đảm đúng quy định của pháp luật.