Trong dòng chảy cải cách bộ máy nhà nước theo tinh thần các Nghị quyết Trung ương, ngành Kiểm sát nhân dân đang bước vào một giai đoạn chuyển mình có ý nghĩa lịch sử sâu sắc: chuyển đổi mô hình tổ chức từ 4 cấp thành 3 cấp. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt tổ chức, mà là minh chứng sinh động cho quyết tâm chính trị, tư duy đổi mới và bản lĩnh hành động của toàn Ngành trước yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động công tố và kiểm sát trong tình hình mới. Việc tinh gọn bộ máy là bước đi chiến lược, góp phần hoàn thiện tổ chức bộ máy tư pháp tinh gọn, hoạt động chuyên nghiệp, liêm chính, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân và đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng lãnh đạo.
Bước ngoặt lịch sử, khát vọng phát triển trong cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy Viện kiểm sát nhân dân
Việc sắp xếp lại bộ máy VKSND là một bước đi tất yếu, khoa học và hiệu quả trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Từ mô hình 4 cấp (tối cao - cấp cao - tỉnh - huyện), ngành Kiểm sát sẽ rút gọn thành 3 cấp: VKSND tối cao, VKSND cấp tỉnh và VKSND khu vực. Theo đó, VKSND cấp cao sẽ kết thúc hoạt động, thay thế bằng các Viện Công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm thuộc VKSND tối cao. Ở địa phương, sẽ còn 34 VKSND cấp tỉnh và 355 VKSND khu vực. Đây là bước cải cách sâu rộng, cắt giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn thời gian xử lý vụ việc, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp để phục vụ Nhân dân tốt hơn; mô hình mới cũng phù hợp với cấu trúc, bảo đảm sự đồng bộ trong hệ thống các cơ quan tư pháp.
Chuyển sang mô hình tổ chức 3 cấp là một bước ngoặt lớn trong tiến trình phát triển của ngành Kiểm sát nhân dân. Đây là cuộc cách mạng về tổ chức, là bước đi tất yếu nhưng đầy thách thức. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương, sự đồng lòng, thống nhất trong toàn Ngành từ các đồng chí Lãnh đạo, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và sự đồng thuận của Nhân dân, chắc chắn ngành Kiểm sát sẽ vượt qua thử thách và đạt được những thành tựu mới. Hệ thống VKSND 3 cấp bảo đảm tinh gọn, mạnh mẽ, hiệu quả sẽ là công cụ đắc lực góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo vệ công lý, bảo vệ pháp luật và quyền lợi chính đáng của Nhân dân.
Tại Hội nghị quán triệt nhiệm vụ sắp xếp, tinh gọn bộ máy ngày 19/6/2025, Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến đã quán triệt toàn Ngành nỗ lực ở mức cao nhất, phát huy tinh thần đổi mới, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, để mô hình mới thành công tốt đẹp, xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Đó cũng là lời hứa danh dự của những người cán bộ Kiểm sát trong thời kỳ đổi mới, phát triển, phục vụ cho chủ trương lớn, “cuộc cách mạng” về sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị ở nước ta và kỷ nguyên vươn mình của Việt Nam - kỷ nguyên phát triển, thịnh vượng, giàu mạnh.
Chuẩn bị bài bản, triển khai toàn diện, trước hết quyết tâm chính trị, công tác chính trị, tư tưởng với sự đồng thuận cao
Chuyển đổi mô hình tổ chức là một nhiệm vụ chính trị trọng yếu, đòi hỏi sự đồng thuận và quyết tâm cao trong toàn Ngành. Tại Hội nghị quán triệt nhiệm vụ sắp xếp, tinh gọn bộ máy ngày 19/6/2025, Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến đã nhấn mạnh: Chuyển đổi mô hình không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là cơ hội để ngành Kiểm sát tự làm mới mình, phục vụ Nhân dân ngày một tốt hơn. Toàn Ngành quán triệt tinh thần quyết tâm không dao động, không chần chừ trước khó khăn. Tinh thần này phải được thấm nhuần từ Lãnh đạo đến từng cán bộ, Kiểm sát viên, công chức, viên chức và người lao động trong toàn hệ thống. Mỗi người phải xác định rõ đây không đơn thuần là thay đổi cơ học về tổ chức, mà là trách nhiệm chính trị lớn lao. Người cán bộ Kiểm sát hôm nay phải sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung của Ngành, vì sự nghiệp cách mạng, công lý và pháp quyền.
Để mô hình mới đi vào hoạt động thông suốt từ ngày 01/7/2025, công tác chuẩn bị đã và đang được thực hiện đồng bộ, bài bản trên tất cả các mặt: chính trị, tư tưởng, thể chế, tổ chức cán bộ, cơ sở vật chất và nghiệp vụ chuyên môn. Các cấp ủy Đảng, Lãnh đạo Viện kiểm sát các cấp được giao nhiệm vụ tổ chức quán triệt sâu rộng chủ trương đổi mới tổ chức trong toàn đơn vị. Phải kịp thời nắm bắt tâm tư cán bộ, nhất là những người chịu tác động trực tiếp từ việc sáp nhập, điều động, thay đổi chức vụ,… Việc giải thích, động viên phải sát sao, nhân văn nhưng dứt khoát, kiên định. Đồng thời, toàn Ngành kiên quyết xử lý các biểu hiện lợi dụng tình hình để gửi đơn thư nặc danh, xuyên tạc, gây chia rẽ nội bộ.
Hoàn thiện thể chế, pháp lý
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức VKSND nhằm tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Ngành, bảo đảm thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong tình hình mới. Căn cứ vào các luật, nghị quyết được Quốc hội thông qua có hiệu lực từ 01/7/2025, VKSND tối cao đã tiến hành rà soát, nghiên cứu để ban hành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, thông tư, thông tư liên tịch, quy định, quy chế, quy trình nghiệp vụ và quản lý công tác, các văn bản hướng dẫn thi hành phù hợp với mô hình 3 cấp. Những văn bản này bao gồm quy định về thẩm quyền mới, cơ cấu tổ chức, biểu mẫu nghiệp vụ, chế độ báo cáo, quy trình xử lý vụ việc và cơ chế phối hợp. Song song, các đơn vị phải rà soát, điều chỉnh toàn bộ quy chế nội bộ cho phù hợp, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi.
Việc tập huấn, đào tạo nhanh cũng được triển khai khẩn trương. Toàn Ngành đã chuẩn bị các điều kiện, nội dung cụ thể để cán bộ, Kiểm sát viên nắm rõ các quy định mới, sẵn sàng xử lý công việc ngay khi hệ thống mới vận hành.
Kiện toàn tổ chức và nhân sự
Đây là một trong những nhiệm vụ phức tạp và nhạy cảm nhất. VKSND tối cao đã hoàn thành các quyết định thành lập đơn vị mới, bổ nhiệm nhân sự lãnh đạo, bố trí lại biên chế theo hướng tinh gọn, hiệu quả; xác định việc xây dựng đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực, bản lĩnh là yêu cầu then chốt. Công tác cán bộ được thực hiện đúng quy trình, khách quan, minh bạch, không để xảy ra tình trạng cục bộ, mất đoàn kết. Những trường hợp không tiếp tục giữ chức vụ được sắp xếp hợp lý, bảo đảm chế độ, chính sách. Đồng thời, các địa phương được yêu cầu chủ động rà soát cán bộ có năng lực để bố trí vào vị trí phù hợp. Tất cả đều hướng đến mục tiêu xây dựng đội ngũ Kiểm sát “vừa hồng, vừa chuyên”, thích ứng tốt với mô hình tổ chức mới.
Sắp xếp trụ sở, cơ sở vật chất và phương tiện
Công tác này được chỉ đạo kỹ lưỡng nhằm phục vụ tốt nhất cho bộ máy mới mà vẫn tiết kiệm, tránh lãng phí. Trên cơ sở đó, xây dựng phương án sắp xếp, bố trí trụ sở làm việc cho các đơn vị VKSND sau khi tổ chức lại. Nguyên tắc chung là tận dụng linh hoạt trụ sở hiện có, không bỏ phí tài sản công; trường hợp cần thiết có thể bố trí trụ sở tạm thời, có lộ trình chuyển tiếp hợp lý và phải báo cáo cấp trên để quản lý chặt chẽ. Ngành Kiểm sát ưu tiên tận dụng hiệu quả trụ sở, tài sản hiện có, hạn chế đầu tư dàn trải. Những nơi cần chuyển đổi trụ sở đều được khảo sát kỹ, có phương án sử dụng tạm thời nhưng bảo đảm hoạt động ổn định. Lên phương án, kế hoạch trang bị bổ sung phương tiện công tác, đặc biệt là các loại xe chuyên dụng phục vụ công tác nghiệp vụ ở Viện kiểm sát khu vực. Ở những địa phương sáp nhập nhiều đơn vị, cần quan tâm bố trí trụ sở làm việc tập trung, nhà công vụ, phương tiện đi lại và các điều kiện bảo đảm khác, tạo thuận lợi, chăm lo đời sống, cơ sở vật chất đầy đủ để cán bộ yên tâm công tác.
Không để gián đoạn nghiệp vụ kiểm sát, tăng cường phục vụ Nhân dân
Chuyển đổi mô hình nhưng không để “đứt gãy” dòng chảy nghiệp vụ là yêu cầu tối thượng. Toàn bộ chức năng, nhiệm vụ về thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, từ việc tiếp nhận tố giác, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, giải quyết khiếu nại, tố cáo… mọi mặt công tác phải được duy trì liên tục, không bỏ sót hồ sơ, không để người dân phải chờ đợi. Đáp ứng ngay yêu cầu của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự; góp phần hoàn thiện cơ chế tố tụng hình sự minh bạch, nghiêm minh, nhân văn và yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.
Công tác kiểm sát theo thẩm quyền mới, nhất là ở cấp khu vực đòi hỏi phải điều động những cán bộ giàu kinh nghiệm về dân sự, hành chính, kinh tế,… Tòa án khu vực sẽ xét xử sơ thẩm tất cả các vụ việc nên Kiểm sát viên cũng phải có trình độ tương ứng. Viện trưởng VKSND cấp tỉnh được giao nhiệm vụ trực tiếp hướng dẫn, hỗ trợ và giám sát các VKSND cấp khu vực để bảo đảm tính thống nhất, kỷ luật nghiệp vụ. Một trong những mục tiêu quan trọng của mô hình mới là đưa ngành Kiểm sát đến gần dân hơn, giảm trung gian, tăng hiệu quả phục vụ. Việc thiết lập các phòng tiếp công dân tại trụ sở mới, công khai địa điểm, thẩm quyền giải quyết, bố trí cán bộ trực tiếp công dân… là những yêu cầu bắt buộc. VKSND các cấp cũng đã phối hợp với chính quyền địa phương để tuyên truyền rộng rãi đến Nhân dân về những thay đổi này.
Công tác chuyển đổi số cũng được đẩy mạnh để phục vụ tốt hơn: từ hệ thống báo cáo thống kê, quản lý hồ sơ đến việc cập nhật mã đơn vị, mã vụ việc… Tất cả nhằm bảo đảm dữ liệu chính xác, công tác liền mạch, tạo thuận lợi cho cán bộ và người dân. Việc bàn giao công việc được tổ chức bài bản, lập danh mục cụ thể, có biên bản xác nhận, phân công cán bộ rõ ràng.
Giám sát, kiểm tra, kỷ luật chặt chẽ
Toàn bộ quá trình triển khai mô hình 3 cấp được theo dõi chặt chẽ từ VKSND tối cao; công tác kiểm tra, giám sát được thiết lập, hướng dẫn cụ thể để các đơn vị, Viện kiểm sát các cấp nắm bắt, triển khai thực hiện. Các đoàn công tác của VKSND tối cao đã được thành lập, đi kiểm tra thực tế tại một số tỉnh thành để nắm bắt tiến độ, tháo gỡ vướng mắc, đồng thời đánh giá tình hình triển khai. Viện trưởng VKSND tối cao chỉ đạo rõ mọi hành vi trì hoãn, chậm trễ, thực hiện sai quy định đều bị xem xét, xử lý nghiêm theo quy định.
Công tác tuyên truyền bảo đảm tạo sự lan tỏa tích cực
Bên cạnh việc triển khai nội bộ, công tác thông tin, tuyên truyền cũng được ngành Kiểm sát nhân dân đặc biệt quan tâm. Báo Bảo vệ pháp luật, Tạp chí Kiểm sát, Cổng thông tin điện tử VKSND tối cao và các trang thông tin điện tử của Viện kiểm sát các cấp liên tục đưa tin, đẩy mạnh tuyên truyền sâu rộng cho cán bộ và người dân về những thay đổi của Luật tổ chức VKSND; phản ánh tiến độ, gương người tốt, cách làm hay và thi đua lập thành tích chào mừng 65 năm Ngày thành lập VKSND (26/7/1960 - 26/7/2025).
Việc này không chỉ cổ vũ tinh thần cán bộ mà còn giúp công chúng hiểu rõ chủ trương cải cách bộ máy, từ đó ủng hộ, đồng hành cùng ngành Kiểm sát nhân dân. Truyền tải thông tin xác thực, thông điệp chung về quyết tâm đổi mới vì Nhân dân phục vụ, tinh gọn để hiệu quả hơn, đổi mới để gần dân hơn,… theo đúng chủ trương “Về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới” khẳng định sự thống nhất cao trong toàn Đảng, toàn dân về quan điểm, tư tưởng chỉ đạo, mục tiêu và những nhiệm vụ, giải pháp lớn nhằm tạo sự chuyển biến mạnh mẽ hơn nữa trong việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản lãnh đạo.