Bài viết phân tích, làm rõ vai trò của Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc và Cuba trong khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công. Trên cơ sở tổng hợp quy định pháp luật và thực tiễn triển khai, tác giả gợi mở những nội dung có giá trị tham khảo trong quá trình thực hiện thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích thời gian tới.
1. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc trong việc khởi kiện vụ án dân sự công ích
Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) Trung Quốc có vị trí, vai trò rất quan trọng trong bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công. Tại Hội nghị toàn thể lần thứ 4 khóa 18 tại Bắc Kinh, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ban hành “Nghị quyết của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về một số vấn đề quan trọng liên quan đến thúc đẩy xây dựng Nhà nước pháp quyền”, trong đó giao cho VKSND nhiệm vụ xây dựng chế định kiểm sát tố tụng công ích nhằm thúc đẩy xây dựng Nhà nước pháp quyền để: (1) Hoàn thiện cơ chế thực thi quyền kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND. Trên cơ sở nguyên tắc VKSND là cơ quan thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Nhà nước, kiểm sát tố tụng công ích là nội hàm không thể thiếu của công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật; (2) Giao cho VKSND thực hiện thêm một nhiệm vụ mới, đó là khởi kiện tố tụng công ích. Trên cơ sở chủ trương, quan điểm của Đảng[1], để bảo đảm chế định kiểm sát tố tụng công ích vận hành đúng hướng của Nhà nước pháp quyền, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc đã có 04 lần thẩm định chuyên đề[2] đối với chế định kiểm sát tố tụng công ích và ban hành các quyết định, nghị quyết với các nội dung quan trọng, theo đó, ngày 01/7/2015, đã cho phép VKSND Trung Quốc chính thức thí điểm triển khai chức năng tố tụng công ích tại 13 tỉnh, thành phố và khu tự trị; đồng thời thông qua các lần thẩm định chính thức, Quốc hội đã thiết lập chế định kiểm sát tố tụng công ích trong các đạo luật gồm: Luật tổ chức VKSND, Luật tố tụng dân sự Trung Quốc, Luật bảo vệ anh hùng liệt sĩ, Luật an toàn lao động,...
Luật tố tụng dân sự Trung Quốc năm 1991 (sửa đổi các năm 2007, 2012, 2017, 2021 và 2023), trong đó quy định: Khi VKSND phát hiện hành vi gây tổn hại đến môi trường sinh thái và bảo vệ tài nguyên, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của nhiều người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm và dược phẩm và các hành vi khác gây tổn hại đến lợi ích công cộng trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình, nếu không có cơ quan, tổ chức nào khởi kiện thì VKSND khởi kiện ra Tòa án nhân dân. Trường hợp các cơ quan, tổ chức khởi kiện thì VKSND có thể hỗ trợ việc khởi kiện[3]. Viện kiểm sát tham gia với tư cách là nguyên đơn dân sự, bị đơn là cá nhân hoặc tổ chức thực hiện hành vi làm ô nhiễm môi trường, xâm phạm an toàn thực phẩm, dược phẩm. Khi Viện kiểm sát khởi kiện tố tụng công ích dân sự, bị đơn không có quyền phản tố.
Tháng 4/2018, Quốc hội ban hành Luật bảo vệ anh hùng liệt sĩ, trong đó quy định rõ: “Viện kiểm sát nhân dân có thể khởi kiện vụ án dân sự công ích đối với các hành vi xâm phạm danh tính, biểu tượng, danh dự, vinh dự của anh hùng liệt sĩ khi người thân của anh hùng liệt sĩ không khởi kiện”.
Đến tháng 10/2018, Quốc hội Trung Quốc sửa đổi Luật tổ chức VKSND[4] và tháng 4/2019 đã tiến hành sửa đổi Luật Kiểm sát viên[5], trong đó đều quy định rõ về nhiệm vụ, quyền hạn kiểm sát tố tụng công ích của VKSND Trung Quốc. Bên cạnh đó, Luật an toàn sản xuất năm 2021 có hiệu lực từ ngày 01/9/2021 cũng quy định mới về tố tụng công ích[6] nhằm phát huy hơn nữa vai trò của VKSND trong lĩnh vực này.
Từ các quy định nêu trên và quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công, VKSND các cấp Trung Quốc đã đạt được nhiều kết quả tích cực, cụ thể là: Đã xử lý 3.099 vụ án về bảo vệ quyền lợi phụ nữ để bảo đảm quyền lợi trong thời kỳ thai sản, chống phân biệt đối xử trong việc làm; xử lý 37.000 vụ án tố tụng vì lợi ích công cộng về bảo vệ trẻ vị thành niên để bảo vệ sự phát triển lành mạnh của trẻ vị thành niên, sử dụng tố tụng vì lợi ích công cộng để đôn đốc việc quản lý môi trường xung quanh trường học, thúc đẩy các cơ quan chủ quản hoàn thiện các quy định giám sát đối với các loại hình kinh doanh mới như khách sạn thể thao điện tử; xử lý 14.000 vụ án tố tụng vì lợi ích công cộng về xây dựng môi trường không rào cản nhằm tăng cường bảo vệ quyền lợi của người cao tuổi, người khuyết tật trên toàn quốc.
Đã khởi kiện 71.464 vụ án tố tụng công ích, tập trung giải quyết vấn đề được quần chúng nhân dân hết sức quan tâm là an toàn thực phẩm học đường, VKSND các cấp tập trung giám sát chặt chẽ các công ty cung cấp suất ăn học đường, hàng quán quanh trường học và các xe bán thực phẩm lưu động, đẩy mạnh công tác giải quyết án, đảm bảo sự yên tâm đối với thực phẩm học đường của học sinh và phụ huynh,...; tăng cường công tác giám sát đối với các loại phí mang tính chất hành chính sự nghiệp như phí xây dựng công trình phòng không nhân dân, quỹ khen thưởng, trợ cấp, bảo hiểm xã hội, dưỡng lão… phòng tránh việc thất thoát. Lập hồ sơ khởi kiện 20.363 vụ án tố tụng công ích có liên quan, đôn đốc cơ quan chức năng thu hồi 8,5 tỉ nhân dân tệ (khoảng 29.000 tỉ VNĐ) thất thoát; đã xử lý 548.000 vụ án tố tụng vì lợi ích công cộng về bảo vệ môi trường sinh thái và tài nguyên, đôn đốc bảo vệ hơn 8 triệu mẫu Anh (1 mẫu = 664m2) đất canh tác, đất rừng, đồng cỏ, đất ngập nước, phục vụ thiết thực cho sự phát triển xanh và carbon thấp. Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã coi tố tụng vì lợi ích công cộng của Viện kiểm sát là một công cụ quan trọng để phục vụ sự phát triển của Vành đai kinh tế sông Dương Tử, bảo vệ sinh thái và phát triển chất lượng cao lưu vực sông Hoàng Hà, góp phần vào cuộc chiến bảo vệ bầu trời trong xanh, nguồn nước trong lành và đất đai sạch sẽ[7].
2. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân Cuba trong bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng và người yếu thế
Hiến pháp của nước Cộng hòa Cuba quy định Nhà nước bảo đảm bằng pháp luật để người dân có thể được bảo vệ một cách tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của mình bởi các cơ quan tư pháp. Các quyết định của Tòa án phải được tôn trọng, người nào không tôn trọng sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý. Hiến pháp quy định VKSND có các nhiệm vụ cơ bản sau: (1) Kiểm sát việc điều tra tội phạm và thực hiện các hoạt động tố tụng hình sự công thay mặt cho Nhà nước; (2) Bảo đảm các cơ quan, đơn vị, công dân tuân thủ nghiêm túc Hiến pháp, pháp luật và các quy định pháp luật khác.
Viện kiểm sát nhân dân Cuba có nhiệm vụ bảo vệ trật tự chính trị, kinh tế và xã hội của quốc gia; khi thực hiện chức năng của mình phải tuân thủ Hiến pháp Cộng hòa, luật pháp và các quy định quy phạm khác, các điều ước quốc tế có hiệu lực đối với Cộng hòa Cuba và các nguyên tắc chung của pháp luật; bảo đảm tôn trọng đầy đủ các quyền con người, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích xã hội.
Bộ luật Tố tụng năm 2022 (có hiệu lực vào ngày 01/01/2022) quy định VKSND là một bên tham gia tố tụng, để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ.
Sau đó, Bộ luật Tố tụng năm 2022 đã được sửa đổi để tăng cường hơn nữa vai trò của Kiểm sát viên; theo đó, quy định Kiểm sát viên là một bên, có thể với tư cách là nguyên đơn hoặc bị đơn tham gia vào tất cả các vấn đề liên quan đến hộ tịch và năng lực của con người, công nhận tư pháp của các nhóm người trên thực tế, những vấn đề liên quan đến lợi ích của trẻ vị thành niên và những người khác trong tình huống dễ bị tổn thương và tất cả những vấn đề mà pháp luật quy định. Kiểm sát viên cũng có thể can thiệp vào bất kỳ vấn đề nào khác mà cơ quan kiểm sát nhận thấy có lợi ích cho xã hội, bất kể tình trạng xử lý vấn đề đó như thế nào.
Bộ luật Gia đình năm 2022 cũng quy định một người ở trong tình huống dễ bị tổn thương trong môi trường gia đình, xã hội bị hạn chế hoặc cản trở khả năng hành động của mình khi đối mặt với mối đe dọa tự nhiên, kinh tế, xã hội hoặc bất kỳ mối đe dọa nào khác; từ đó gặp nguy hiểm hoặc làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của họ, có thể dẫn đến việc bị loại trừ khỏi xã hội. Khi nói về những người ở trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương, còn phải kể đến Bộ luật Brasilia, được thông qua nhân dịp Đại hội Phiên toàn thể lần thứ XIV của Hội nghị thượng đỉnh tư pháp Ibero-Mỹ (ngày 4, 5 và 6 tháng 3 năm 2008), trong đó đề cập đến 100 quy tắc về việc pháp luật bảo vệ cho những người có hoàn cảnh dễ bị tổn thương.
Trong Luật số 141/2022 về quy tắc xử lý, củng cố việc bảo vệ người dân trong các tình huống yếu thế cũng quy định rõ: (1) Khi các vấn đề liên quan đến người có hoàn cảnh dễ bị tổn thương được đưa ra, Tòa án sẽ bảo vệ quyền lợi của họ. Tòa án được trao đủ quyền hạn để áp dụng những điều chỉnh hợp lý ở bất kỳ giai đoạn nào của quy trình; (2) Kiểm sát viên được can thiệp vào vụ việc và “Luật sư” sẽ được chọn để đại diện cho trẻ vị thành niên, người khuyết tật, người lớn tuổi, nạn nhân của bạo lực và người vắng mặt, cùng những người khác. Tòa án nhân dân thực hiện những điều chỉnh hợp lý liên quan đến việc tiếp cận, xét xử, các hành vi giao tiếp theo thủ tục, sự tham gia của các chuyên gia, việc sử dụng ngôn ngữ, việc soạn thảo các quyết định tư pháp, phương tiện thi hành án và bất kỳ biện pháp cần thiết nào khác để đảm bảo sự tham gia và việc bảo vệ quyền lợi của họ. Điều 66 Luật nêu trên quy định: “1. Viện kiểm sát là một bên tham gia trong các vụ việc liên quan đến tình trạng dân sự và năng lực pháp lý, trong việc công nhận hôn nhân không chính thức, trong các vụ việc liên quan đến quyền lợi của trẻ vị thành niên và những người khác trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương, và trong tất cả các vụ việc mà pháp luật có quy định”.
2. Viện kiểm sát cũng có thể can thiệp vào bất kỳ vấn đề nào khác mà có lý do liên quan đến lợi ích xã hội, bất kể giai đoạn tố tụng nào.
3. Viện kiểm sát phải khởi tố vụ án tương ứng khi biết được các vi phạm pháp luật ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ vị thành niên, người khuyết tật về trí tuệ hoặc tâm thần, và những người bị tuyên bố vắng mặt theo pháp luật khi họ không có người đại diện pháp lý hoặc, ngay cả khi có người đại diện, người đại diện không thể hoặc không muốn khởi tố, hoặc có xung đột lợi ích giữa họ”[8].
Để thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả, các Kiểm sát viên có quyền tiến hành điều tra các tình tiết của vụ việc. Luật về Viện kiểm sát của Cuba quy định Viện kiểm sát được thực hiện các biện pháp điều tra sau đây: Ban hành lệnh triệu tập, thẩm vấn, cảnh báo, yêu cầu, lấy lời khai, trưng cầu ý kiến chuyên gia, các biện pháp điều tra, xác minh thích hợp khác. Quyền điều tra cũng được thực hiện đối với những vụ việc mà Viện kiểm sát được hỏi ý kiến, làm cho sự tham gia của Viện kiểm sát kỹ lưỡng và thực chất hơn rất nhiều, không chỉ giới hạn trong việc đánh giá tính pháp lý của vấn đề.
Luật về Viện kiểm sát Cuba quy định Kiểm sát viên tham gia vào các vụ án còn để bảo vệ lợi ích xã hội trong khuôn khổ quy định của pháp luật. Đây là một trong những chức năng thiết yếu của Viện kiểm sát. Kiểm sát viên sẽ khởi kiện hoặc xuất hiện trong quá trình tố tụng với tư cách là bị đơn trong các vụ việc có liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của pháp luật. Kiểm sát viên có thể là một bên tham gia bất kỳ quy trình xét xử nào mà tính hợp pháp có khả năng hoặc đã bị xâm phạm. Chính vì vậy, Viện trưởng VKSND tối cao của Cuba có quyền yêu cầu xem xét lại phán quyết cuối cùng của Tòa án.
Với những nhiệm vụ, quyền hạn trên, VKSND Cuba thúc đẩy hành động công lý để bảo vệ tính hợp pháp, quyền của công dân và lợi ích xã hội được Hiến pháp và các luật khác bảo vệ, khôi phục trật tự pháp lý bị vi phạm mà không làm ảnh hưởng đến các chức năng được giao phó cho các cơ quan và thực thể khác của Nhà nước trong lĩnh vực này.
Qua nghiên cứu các quốc gia nêu trên cho thấy, mặc dù có thể điều kiện phát triển kinh tế - xã hội khác nhau nhưng Trung Quốc, Cuba đều rất coi trọng vị trí, vai trò VKSND trong việc bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công với hai vai trò cơ bản: (1) Đại diện và bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công; (2) Bảo đảm pháp chế, bảo vệ pháp luật, vì lợi ích của luật trong tố tụng dân sự (VKSND Trung Quốc đã thực hiện rất hiệu quả). Đây là những kinh nghiệm quý báu đối với VKSND Việt Nam trong bối cảnh tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Tài liệu tham khảo:
1. Luật tố tụng dân sự Trung Quốc năm 1991, sửa đổi các năm 2007, 2012, 2017, 2021, 2023.
2. Luật tổ chức VKSND Trung Quốc.
3. Luật kiểm sát viên Trung Quốc.
4. Hiến pháp nước Cộng hòa Cuba.
5. Bộ luật Tố tụng năm 2022 Cộng hòa Cuba.
6. Bộ luật Gia đình năm 2022 Cộng hòa Cuba.
[1] Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ban hành nhiều Nghị quyết như: Nghị quyết kỳ họp lần thứ 12 của Tiểu ban chỉ đạo cải cách Trung ương, Nghị quyết Hội nghị Tiểu ban chỉ đạo cải cách Trung ương khóa 18, Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về việc kiên trì và hoàn thiện chế độ xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc; đẩy mạnh hiện đại hóa hệ thống quản trị quốc gia và năng lực quản trị tại Hội nghị toàn thể Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa 19 lần thứ 4 tổ chức tại Bắc Kinh.
[2] Ngày 01/7/2015, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa 12 triệu tập kỳ họp thứ 15; ngày 15/11/2016, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa 12 triệu tập kỳ họp thứ 24; ngày 28/6/2017, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa 12 triệu tập kỳ họp thứ 28; ngày 24/10/2019, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa 13 triệu tập kỳ họp thứ 14.
[3] Điều 58 Luật tố tụng dân sự năm 2023 có hiệu lực từ ngày 01/01/2024, https://www.lawinfochina.com/display.aspx?lib=law&id=41817.
[4] . Điều 20 và Điều 21 Luật tổ chức VKSND năm 2018 quy định: “Viện kiểm sát nhân dân có quyền khởi kiện tố tụng công ích theo quy định pháp luật và có thể tiến hành điều tra, kháng nghị, đôn đốc sửa sai, ban hành kiến nghị kiểm sát. Các đơn vị có liên quan có trách nhiệm phối hợp, tiếp thu ý kiến và trả lời bằng văn bản đối với kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân”, https://en.spp.gov.cn/2018-10/26/c_1096275.htm.
[5] . Điều 7 Luật Kiểm sát viên năm 2019 quy định về nhiệm vụ của Kiểm sát viên bao gồm: (1) Điều tra các vụ án hình sự mà theo quy định của pháp luật thuộc thẩm quyền trực tiếp thụ lý của Viện kiểm sát nhân dân; (2) Thực hiện việc kiểm sát, phê chuẩn việc bắt giữ và kiểm sát việc truy tố trong các vụ án hình sự; đồng thời đại diện Nhà nước thực hành quyền công tố; (3) Thực hiện công tác khởi kiện vì lợi ích công cộng; (4) Thực hiện công tác kiểm sát đối với các vụ án hình sự, dân sự và hành chính;(5) Các nhiệm vụ khác do pháp luật quy định.
Điều 10 của Luật quy định Kiểm sát viên có các nghĩa vụ như sau:“(1) Nghiêm chỉnh tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; (2) Giải quyết vụ việc một cách công bằng, khách quan, không được vì lợi ích cá nhân mà bóp méo, làm sai lệch pháp luật; (3) Bảo đảm các quyền tố tụng của đương sự và những người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật; (4) Bảo vệ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng của xã hội; đồng thời bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức; (5) Bảo vệ bí mật nhà nước và bí mật công tác của ngành kiểm sát; giữ bí mật kinh doanh và thông tin đời tư cá nhân mà mình biết được trong quá trình thực hiện nhiệm vụ; (6) Chấp nhận sự giám sát của pháp luật và sự giám sát của công chúng theo quy định của pháp luật; (7) Thông qua việc giải quyết vụ việc theo đúng pháp luật và sử dụng vụ việc để tuyên truyền, giải thích pháp luật, nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật của toàn xã hội, thúc đẩy xây dựng xã hội pháp quyền; (8) Các nghĩa vụ khác do pháp luật quy định, https://www.chinalawtranslate.com/en/procurator-law-of-the-prc/.
[6] Điều 74 Luật an toàn sản xuất nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm 2021 quy định: “Mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền báo cáo, tố cáo với cơ quan quản lý giám sát an toàn sản xuất về hành vi vi phạm an toàn sản xuất hoặc nguy cơ xảy ra tai nạn lao động. Đối với hành vi vi phạm an toàn sản xuất dẫn đến nguy cơ xảy ra tai nạn lao động nghiêm trọng hoặc xảy ra tai nạn lao động nghiêm trọng, làm tổn hại lợi ích quốc gia hoặc lợi ích công cộng, VKSND có thể căn cứ quy định có liên quan của Luật tố tụng dân sự, Luật tố tụng hành chính khởi kiện tố tụng công ích”, https://en.chemicalsafety.org.cn/laws-standards/laws/detail/6902c839c3cdc.
[7] Báo cáo số 126/BC-VKSTC ngày 24/9/2025 về kết quả chuyến công tác tại Trung Quốc của Đoàn đại biểu VKSND tối cao.
[8] diện không thể hoặc không muốn khởi tố, hoặc có xung đột lợi ích giữa họ