Công tác triển khai thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích của VKSND thành phố Đà Nẵng có nhiều chuyển biến tích cực trong tư duy và hành động. Mặc dù trong quá trình triển khai vẫn còn gặp không ít khó khăn, vướng mắc. Song được sự quan tâm, chỉ đạo kịp thời của Lãnh đạo VKSND tối cao, sự đoàn kết vượt khó của tập thể lãnh đạo, công chức ngành Kiểm sát thành phố Đà Nẵng; sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng bộ để hướng đến những kết quả tích cực.
Ngày 24/6/2025, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Cùng với Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội là một chế định hoàn toàn mới, là cơ sở pháp lý vững chắc khi Quốc hội trao quyền cho ngành Kiểm sát nhân dân được thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích; đồng thời, khẳng định vị thế của ngành Kiểm sát khi được Đảng và Nhà nước tin tưởng trao thêm quyền năng với tư cách là cơ quan bảo vệ Hiến pháp, bảo vệ pháp luật, công lý và quyền con người.
1. Một số kết quả bước đầu khi triển khai thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích tại VKSND thành phố Đà Nẵng
Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về tinh gọn tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị, ngành Kiểm sát nhân dân đã tiến hành rà soát, sắp xếp lại tổ chức, biên chế phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và thực tiễn công tác. Ngày 21/4/2025, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao đã ban hành Kế hoạch số 101/KH-VKSTC về việc sắp xếp tổ chức bộ máy, biên chế trong ngành Kiểm sát, trong đó xác định lộ trình và phương án sáp nhập một số VKSND cấp tỉnh, phù hợp với quy mô dân số, địa bàn và yêu cầu quản lý. Cùng ngày, Hướng dẫn số 09/HD-VKSTC cũng được ban hành, hướng dẫn cụ thể về cách thức tổ chức, mô hình, chức năng, nhiệm vụ, trụ sở, nhân sự và quy trình sáp nhập giữa các đơn vị. Trên cơ sở đó, việc sáp nhập VKSND thành phố Đà Nẵng (cũ) và VKSND tỉnh Quảng Nam với tên gọi mới là VKSND thành phố Đà Nẵng được thực hiện, chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/7/2025.
Để tiếp tục thực hiện chương trình, kế hoạch công tác đã đề ra từ đầu năm, VKSND thành phố Đà Nẵng xác định nhiệm vụ triển khai thí điểm khởi kiện vụ án dân sự theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu trong giai đoạn mới.
Ngay sau khi có Nghị quyết số 205/2025/QH15, VKSND thành phố Đà Nẵng đã triển khai quán triệt Nghị quyết và các văn bản hướng dẫn của VKSND tối cao đến Viện kiểm sát hai cấp; phân công một đồng chí Phó Viện trưởng phụ trách trực tiếp khâu công tác này; xây dựng kế hoạch thực hiện, kế hoạch công tác tuyên truyền; thành lập tổ giúp việc, làm việc với các Viện kiểm sát khu vực để nắm bắt tình hình, thống nhất cách thức triển khai… Đồng thời, để nâng cao hơn nữa trong hiệu quả thực hiện tại địa phương, VKSND thành phố đã tham mưu đưa vào nội dung Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố liên quan đến thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15; xây dựng dự thảo để tham mưu đối với cấp ủy Đảng thành phố ban hành Chỉ thị chỉ đạo và dự thảo quy chế phối hợp với Ủy ban nhân dân thành phố trong chỉ đạo các sở, ban ngành phối hợp cùng Viện kiểm sát thực hiện Nghị quyết này. Những bước chuẩn bị này thể hiện sự chủ động, quyết tâm cao của VKSND thành phố Đà Nẵng trong triển khai và thực hiện nhiệm vụ mới do Quốc hội và Ngành giao phó.
Trong quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ mới, VKSND thành phố Đà Nẵng dự báo gặp những khó khăn, vướng mắc như sau:
- Hiện nay, tuy đã có một số văn bản pháp lý để hướng dẫn thực hiện thí điểm Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội nhưng khi triển khai thực hiện ở các địa phương được thí điểm còn gặp nhiều lúng túng do đây là nội dung mới, liên quan đến nhiều lĩnh vực cần tiếp tục có văn bản hướng dẫn cụ thể.
- Nhiệm vụ Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc để bảo vệ lợi ích công là nhiệm vụ hoàn toàn mới; đòi hỏi sự am hiểu sâu về tố tụng dân sự, kỹ năng điều tra, thu thập chứng cứ mang tính chất chuyên sâu… Trong khi đó, số lượng Kiểm sát viên, công chức đáp ứng đồng thời các yêu cầu này chưa nhiều; do đó, cần tiếp tục được tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu trong quá trình triển khai thí điểm…
Ngoài ra, cơ chế trong phối hợp với các cơ quan liên quan cũng còn nhiều vướng mắc trong quá trình thực hiện.
2. Giải pháp, kiến nghị
Để thực hiện có hiệu quả chức năng khởi kiện nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công cần thực hiện tốt các giải pháp trọng tâm sau đây:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, thể chế.
Để kịp thời thực hiện thống nhất trong toàn ngành, VKSND tối cao cần chủ trì, phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan có liên quan để tiếp tục ban hành thông tư liên tịch hoặc hướng dẫn chuyên biệt về quy trình Viện kiểm sát khởi kiện; trình tự kiến nghị; thời hạn và yêu cầu thực hiện kiến nghị; làm rõ trách nhiệm của hành vi không khắc phục kiến nghị để xác định là điều kiện khởi kiện; đồng thời, ban hành hệ thống biểu mẫu thống nhất để triển khai đồng bộ trong toàn ngành. Bên cạnh đó, cần quy định về thời gian tổ chức sơ kết, tổng kết định kỳ trong quá trình thực hiện thí điểm để kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định có liên quan.
Thứ hai, linh hoạt lựa chọn lĩnh vực thí điểm phù hợp với thực tiễn.
Các đơn vị Viện kiểm sát cấp tỉnh được thí điểm thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích trong phạm vi quyền hạn của mình cần chủ động, linh hoạt trong việc lựa chọn lĩnh vực thí điểm phù hợp với đặc điểm và tình hình thực tiễn tại địa phương như tài nguyên, khoáng sản, môi trường, di tích lịch sử - văn hóa và các lĩnh vực khác có liên quan đã được hướng dẫn theo Nghị quyết số 205/2025/QH15. Việc lựa chọn này phải bảo đảm tính khả thi, phù hợp với cơ sở pháp lý và tình hình thực tế tại từng địa phương, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc phối hợp với các cơ quan chức năng liên quan. Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần xây dựng tiêu chí lựa chọn lĩnh vực thí điểm, tổ chức rà soát và đánh giá hiệu quả thực hiện, từ đó định kỳ hàng năm lựa chọn các lĩnh vực ưu tiên để chỉ đạo thống nhất trong toàn ngành, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả trong quá trình thực hiện thí điểm.
Thứ ba, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ, hiệu quả hơn.
Cần thiết lập các đầu mối phối hợp thường xuyên giữa Viện kiểm sát với các cơ quan chuyên môn, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức nghề nghiệp, hội, hiệp hội… để cập nhật thông tin nhanh chóng, chính xác.
Viện kiểm sát cần chủ động ký kết các quy chế phối hợp liên ngành, trong đó quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn, quy trình phối hợp của từng cơ quan trong khâu phát hiện, xác minh, thu thập tài liệu và xử lý vụ việc. Bên cạnh đó, cần tranh thủ sự lãnh đạo của cấp ủy đảng, chính quyền địa phương thông qua việc tham mưu ban hành các nghị quyết, chỉ thị chuyên đề nhằm thể chế hóa chủ trương về bảo vệ lợi ích công, bảo vệ nhóm yếu thế và củng cố vai trò của Viện kiểm sát trong hệ thống chính trị. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để tạo sự thống nhất, đồng thuận và hỗ trợ trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ khởi kiện công ích.
Thứ tư, tăng cường điều kiện về cơ sở vật chất, phương tiện hỗ trợ; đào tạo, bồi dưỡng nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ công chức thực hiện nhiệm vụ tố tụng công ích.
Nhằm bảo đảm chất lượng thực thi chức năng khởi kiện vụ án dân sự công ích cần đặc biệt chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu đối với công chức, Kiểm sát viên được phân công thực hiện nhiệm vụ này. Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần tổ chức các lớp tập huấn chuyên đề về kỹ năng nghiệp vụ tố tụng công ích, trong đó tập trung vào kỹ năng thu thập, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ. Qua công tác học tập, rút kinh nghiệm từ các nước phát triển trong khu vực và thế giới cần biên soạn thành cẩm nang nghiệp vụ, tài liệu đào tạo, bồi dưỡng phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu trong toàn ngành Kiểm sát. Ngoài việc trang bị kiến thức chuyên môn, cần nâng cao nhận thức, tư duy pháp lý và tinh thần trách nhiệm của công chức, Kiểm sát viên về vai trò, sứ mệnh trong việc bảo vệ lợi ích công, quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm yếu thế.
Cần thiết xây dựng cơ chế sàng lọc, tuyển chọn và bố trí đội ngũ Kiểm sát viên, công chức có phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp phù hợp để thực hiện nhiệm vụ, hướng tới xây dựng hệ thống công chức làm công tác chuyên trách từ Trung ương (VKSND tối cao) đến các Viện kiểm sát địa phương. Các cá nhân được phân công thực hiện nhiệm vụ ở khâu công tác này cần được ưu tiên trong công tác quy hoạch, bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo, quản lý; có chính sách khen thưởng, đãi ngộ phù hợp nhằm tạo động lực lâu dài và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.
Bên cạnh đó, cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật, phương tiện làm việc nhằm phục vụ hiệu quả hoạt động khởi kiện, hướng tới xây dựng ngân hàng dữ liệu số liên quan đến khâu công tác tố tụng công ích. Việc trang bị đầy đủ phương tiện tác nghiệp, ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm hỗ trợ quản lý và xử lý hồ sơ, tài liệu, cũng như thiết bị hỗ trợ thu thập, lưu trữ, bảo mật chứng cứ là điều kiện thiết yếu giúp nâng cao chất lượng công tác về lâu dài.
Thứ năm, tiếp tục đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội.
Hoạt động khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương chỉ đạt được hiệu quả thực sự nếu nhận được sự ủng hộ và đồng hành của xã hội. Do đó, toàn ngành Kiểm sát cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, truyền thông, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan báo chí, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội để nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của Viện kiểm sát là cơ quan bảo vệ pháp luật, bảo vệ lợi ích công và nhóm yếu thế. Thông qua các hình thức truyền thông đa dạng, cần phổ biến rộng rãi về vai trò, trách nhiệm và cơ chế khởi kiện của Viện kiểm sát, góp phần tạo dựng niềm tin xã hội, thúc đẩy sự tham gia tích cực của người dân, tổ chức trong việc phát hiện, cung cấp thông tin và hỗ trợ hoạt động khởi kiện của ngành Kiểm sát.