Bài viết giới thiệu về các nguyên tắc, quy trình thực hiện việc khởi kiện vụ án tố tụng công ích trong lĩnh vực dân sự của Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc để tham khảo áp dụng trong quá trình triển khai thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích.
Nhằm triển khai thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công cộng trong ngành Kiểm sát nhân dân, bài viết giới thiệu về các nguyên tắc, quy trình thực hiện việc khởi kiện vụ án tố tụng công ích trong lĩnh vực dân sự của Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc để tham khảo áp dụng trong quá trình triển khai thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích.
Theo Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) Trung Quốc[1], Viện kiểm sát có nhiệm vụ, quyền hạn khởi kiện vụ án tố tụng công ích theo quy định của pháp luật; đồng thời, các quy định có liên quan đến tố tụng công ích trong Luật tố tụng dân sự (TTDS) và Luật tố tụng hành chính (TTHC) đã tạo cơ sở pháp lý cho VKSND tối cao Trung Quốc phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc ban hành nguyên tắc và quy trình trong giải quyết các vụ án tố tụng công ích.
1. Các nguyên tắc khởi kiện vụ án tố tụng công ích
1.1. Nguyên tắc ưu tiên giải quyết vụ án thông qua thủ tục tiền tố tụng
Nguyên tắc ưu tiên giải quyết vụ việc thông qua thủ tục tiền tố tụng là triết lý pháp lý cốt lõi, xuyên suốt hoạt động kiểm sát tố tụng công ích tại Trung Quốc. Nguyên tắc này xác định vị thế và mối quan hệ giữa cơ quan kiểm sát và cơ quan hành pháp (chính quyền/cơ quan hành chính).
Về bản chất, nguyên tắc này khẳng định mục tiêu quan trọng nhất của tố tụng công ích không phải là việc thắng kiện tại Tòa án hay hạ thấp uy tín của cơ quan hành chính, mà là bảo vệ và khôi phục lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng bị xâm phạm. Trong thể chế chính trị của Trung Quốc, VKSND và các cơ quan hành chính không phải là những chủ thể đối kháng nhau, mà đều là bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, có chung mục tiêu là phục vụ Nhân dân. Do đó, hoạt động kiểm sát của VKSND thông qua tố tụng công ích không nhằm thay thế chức năng quản lý nhà nước của cơ quan hành chính, mà nhằm hỗ trợ, đôn đốc các cơ quan này khắc phục các thiếu sót, lỗ hổng trong quản lý để cùng nhau hoàn thành tốt nhiệm vụ là phục vụ Nhân dân. Lợi ích công được bảo vệ, pháp luật được thượng tôn và hiệu lực quản lý nhà nước được củng cố.
Nguyên tắc ưu tiên giải quyết thông qua thủ tục tiền tố tụng được cụ thể hóa bằng quy định bắt buộc về thủ tục tiền tố tụng. Theo quy định của Luật TTHC[2] và Quy tắc xử lý vụ án tố tụng công ích của VKSND năm 2021, trước khi khởi kiện ra Tòa án, VKSND bắt buộc phải thực hiện thủ tục gửi văn bản kiến nghị kiểm sát đến cơ quan hành chính hữu quan. Đây là điều kiện tiên quyết để khởi kiện. Viện kiểm sát nhân dân không được phép bỏ qua giai đoạn này để khởi kiện ngay lập tức, trừ một số trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định.
Về trình tự và thời hạn: Khi phát hiện cơ quan hành chính thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hoặc không thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong công tác quản lý nhà nước gây thiệt hại cho lợi ích công, VKSND sẽ kiến nghị kiểm sát đến cơ quan đó. Cơ quan hành chính có trách nhiệm thực hiện việc khắc phục hậu quả và phản hồi bằng văn bản trong thời hạn 02 tháng. Trong trường hợp khẩn cấp, thời hạn này rút ngắn còn 15 ngày. Khi hết thời hạn luật định mà cơ quan hành chính không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, hoặc trả lời mang tính hình thức, đối phó và lợi ích công cộng vẫn bị xâm phạm, VKSND chính thức khởi kiện vụ án ra Tòa án.
Điều này giúp tiết kiệm tối đa nguồn lực tư pháp, tránh tình trạng quá tải cho hệ thống Tòa án, đồng thời duy trì sự ổn định của hoạt động hành chính. Tuy nhiên, tính hiệu quả của kiến nghị kiểm sát được bảo đảm bởi quyền năng khởi kiện sau đó. Sự tồn tại của khả năng bị kiện ra Tòa án tạo ra áp lực pháp lý buộc các cơ quan hành chính phải nghiêm túc thực hiện kiến nghị của VKSND.
1.2. Nguyên tắc nhất thể hóa trong tổ chức và thực thi quyền lực
Để khắc phục các hạn chế về tính cục bộ địa phương và sự chia cắt trong bộ máy, VKSND Trung Quốc vận hành theo nguyên tắc nhất thể hóa. Nguyên tắc này được triển khai trên hai phương diện: Tổ chức bộ máy (chiều dọc) và chức năng, nhiệm vụ (chiều ngang):
(1) Nhất thể hóa trong tổ chức bộ máy (chiều dọc): Trong các vụ án tố tụng công ích, đặc biệt là các vụ án về môi trường, tài nguyên thường có tính chất liên vùng, xuyên biên giới hành chính, VKSND cấp cơ sở thường gặp khó khăn do rào cản địa giới hoặc sự can thiệp từ chính quyền địa phương. Nguyên tắc nhất thể hóa cho phép VKSND cấp trên thực hiện quyền chỉ đạo trực tiếp đối với VKSND cấp dưới để giải quyết vấn đề này. Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc VKSND cấp tỉnh có thẩm quyền điều động Kiểm sát viên, phương tiện kỹ thuật từ các địa phương khác nhau để thành lập các Tổ công tác đặc biệt xử lý các vụ án lớn[3]. Bên cạnh đó, VKSND cấp trên có quyền rút hồ sơ vụ án từ cấp dưới để trực tiếp giải quyết hoặc chỉ định một VKSND khác thụ lý giải quyết. Cơ chế này nhằm loại bỏ các yếu tố tác động tiêu cực từ mối quan hệ lợi ích cục bộ tại nơi xảy ra vi phạm, đảm bảo tính khách quan và nghiêm minh của pháp luật.
(2) Nhất thể hóa trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ (chiều ngang): Hệ thống kiểm sát Trung Quốc hiện nay phân công thực hiện nhiệm vụ theo 04 lĩnh vực gồm: Kiểm sát hình sự, kiểm sát dân sự, kiểm sát hành chính và kiểm sát tố tụng công ích. Nguyên tắc nhất thể hóa yêu cầu sự chuyên sâu, liên thông dữ liệu và chứng cứ giữa các lĩnh vực. Theo đó, khi bộ phận kiểm sát hình sự thụ lý một vụ án (ví dụ: Xả thải trái phép gây ô nhiễm nghiêm trọng, sản xuất thực phẩm độc hại), nếu phát hiện hành vi đó đồng thời xâm phạm lợi ích công cộng, họ có nghĩa vụ chuyển ngay manh mối và chứng cứ cho bộ phận tố tụng công ích thực hiện hoặc VKSND có thể tiến hành tố tụng công ích dân sự kèm theo vụ án hình sự. Ví dụ: Trong cùng một phiên tòa hình sự, VKSND vừa thực hiện chức năng công tố, truy cứu trách nhiệm hình sự bị cáo, vừa đóng vai trò nguyên đơn dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại và phục hồi hiện trạng môi trường. Cách thức này giúp giải quyết toàn diện vụ án, tránh việc phải mở nhiều phiên tòa cho cùng một sự việc, giảm thiểu chi phí tố tụng.
1.3. Nguyên tắc thứ bậc khởi kiện
Trong lĩnh vực tố tụng dân sự công ích (đối với các hành vi xâm phạm của cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp), quyền khởi kiện của VKSND không mang tính tuyệt đối hay độc quyền mà tuân thủ nguyên tắc hỗ trợ. Pháp luật tố tụng dân sự Trung Quốc quy định một trật tự ưu tiên rõ ràng về quyền khởi kiện để khuyến khích sự tham gia của xã hội. Theo đó, các cơ quan hữu quan và tổ chức xã hội (như tổ chức phi chính phủ, hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng, tổ chức bảo vệ môi trường...) có quyền khởi kiện trước; VKSND chỉ thực hiện quyền khởi kiện trong trường hợp: (i) Không có cơ quan, tổ chức nào phù hợp để khởi kiện; hoặc (ii) Có cơ quan, tổ chức phù hợp nhưng các chủ thể này không thực hiện quyền khởi kiện.
Để đảm bảo thực thi nguyên tắc này trên thực tế, trước khi khởi kiện dân sự công ích, VKSND bắt buộc phải thực hiện thủ tục thông báo công khai. Theo đó, VKSND phải đăng thông báo trên các phương tiện truyền thông chính thống về hành vi vi phạm và thiệt hại lợi ích công. Thời hạn thông báo là 30 ngày. Trong thời gian này, nếu có tổ chức xã hội hoặc cơ quan hữu quan nào đứng ra khởi kiện, VKSND sẽ chuyển sang vai trò hỗ trợ tố tụng (hỗ trợ thu thập chứng cứ, tham gia phiên tòa). Chỉ khi hết thời hạn thông báo mà không có chủ thể nào khác khởi kiện, VKSND mới chính thức khởi động quy trình tố tụng công ích. Quy định này khẳng định vai trò của VKSND là người bảo vệ lợi ích công cuối cùng, không làm thay hay chồng chéo chức năng, nhiệm vụ với các tổ chức xã hội, mà chỉ can thiệp khi tổ chức xã hội không thể tự bảo vệ.
1.4. Nguyên tắc khách quan, tuân thủ chứng cứ và ứng dụng công nghệ
Hoạt động tố tụng công ích của VKSND phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về chứng cứ và trình tự tố tụng, đảm bảo tính khách quan và khoa học. Theo đó, khác với quyền công tố trong hình sự, trong tố tụng công ích (đặc biệt là dân sự), VKSND tham gia với tư cách nguyên đơn và chịu nghĩa vụ chứng minh theo nguyên tắc “ai khởi kiện người đó phải chứng minh”. Tuy nhiên, do đối tượng là lợi ích công cộng, pháp luật trao cho VKSND quyền điều tra đặc thù để thu thập chứng cứ. VKSND có quyền yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu; lấy lời khai; trưng cầu giám định; kiểm tra hiện trường… Một điểm quan trọng là trong quá trình điều tra vụ án công ích, VKSND không được áp dụng các biện pháp cưỡng chế hạn chế quyền con người (như bắt, giữ người) hoặc các biện pháp cưỡng chế tài sản (như kê biên, phong tỏa) đối với đối tượng bị điều tra, trừ khi vụ việc được xử lý đồng thời trong quy trình tố tụng hình sự. Điều này nhằm đảm bảo sự bình đẳng tương đối giữa các bên trong quan hệ dân sự/hành chính.
Bên cạnh đó, để đảm bảo tính khoa học và chính xác của chứng cứ, đặc biệt trong các vụ án ô nhiễm môi trường phức tạp, VKSND Trung Quốc áp dụng nguyên tắc “Viện kiểm sát số”. Cụ thể, các địa phương như Thiểm Tây, Bắc Kinh xây dựng các Trung tâm chỉ huy kiểm sát, kết nối dữ liệu thời gian thực với các trạm quan trắc môi trường, dữ liệu đất đai, thuế vụ để tự động phát hiện vi phạm; sử dụng ảnh vệ tinh, máy bay không người lái (UAV), công nghệ Blockchain để thu thập, cố định chứng cứ và giám định thiệt hại một cách khách quan. Các dữ liệu này được Tòa án chấp nhận là chứng cứ hợp pháp, giúp VKSND vượt qua các khó khăn về chuyên môn kỹ thuật.
1.5. Nguyên tắc phân cấp thẩm quyền linh hoạt
Hệ thống thẩm quyền trong tố tụng công ích được kết hợp giữa nguyên tắc lãnh thổ cứng và các cơ chế linh hoạt mềm dẻo. Trong tố tụng hành chính, thẩm quyền giám sát của VKSND được xác định dựa trên nguyên tắc ngang cấp. Theo đó, VKSND cấp nào sẽ thực hiện quyền giám sát, kiến nghị và khởi kiện đối với cơ quan hành chính cùng cấp đó (ví dụ: VKSND cấp huyện kiểm sát Ủy ban nhân dân cấp huyện). Điều này nhằm bảo đảm sự tôn trọng cấu trúc hành chính và nguyên tắc phân quyền. Tuy nhiên, để giải quyết các vụ án phức tạp, pháp luật cho phép áp dụng các ngoại lệ như sau:
- Nếu việc kiểm sát ở cấp tương ứng gặp khó khăn (do can thiệp của chính quyền địa phương), VKSND cấp trên có quyền trực tiếp thụ lý vụ án.
- Đối với các vụ án môi trường liên quan đến lưu vực sông, dãy núi trải dài qua nhiều địa giới hành chính, Trung Quốc thành lập các VKSND chuyên biệt hoặc liên khu vực (ví dụ: VKSND lưu vực sông Hoàng Hà, VKSND sườn Bắc Tần Lĩnh). Các đơn vị này có thẩm quyền vượt ra ngoài ranh giới hành chính thông thường để xử lý vụ việc trọn vẹn theo hệ sinh thái tự nhiên.
- Nếu cấp VKSND khởi kiện không tương ứng với cấp Tòa án có thẩm quyền xét xử (ví dụ án sơ thẩm thuộc Tòa trung cấp), VKSND cấp dưới phải chuyển hồ sơ lên VKSND cấp trên tương ứng để thực hiện quyền khởi kiện, đảm bảo nguyên tắc “Kiểm sát viên và Thẩm phán đối đẳng” tại phiên tòa.
2. Quy trình Viện kiểm sát khởi kiện bảo vệ lợi ích công trong lĩnh vực dân sự
Quy trình khởi kiện vụ án dân sự công ích của VKSND Trung Quốc là một trình tự tố tụng đặc biệt, kết hợp giữa tính chất chủ động của quyền lực nhà nước (quyền điều tra, giám sát) và các nguyên tắc bình đẳng, dân chủ của tố tụng dân sự. Quy trình này được quy định của Luật TTDS[4] và được cụ thể hóa chi tiết trong giải thích của Tòa án nhân dân tối cao và VKSND tối cao về một số vấn đề áp dụng pháp luật trong xét xử các vụ án tố tụng công ích do Viện kiểm sát khởi kiện (gọi tắt là Giải thích tư pháp năm 2018), Quy tắc xử lý vụ án tố tụng công ích của VKSND, ban hành ngày 30/6/2021. Quy trình này được thực hiện qua 06 bước chặt chẽ dưới đây:
Bước 1: Phát hiện manh mối, đánh giá và thụ lý vụ án:
Trong tố tụng công ích, VKSND đóng vai trò chủ động tìm kiếm và phát hiện các hành vi xâm phạm lợi ích công để khởi động quy trình tố tụng.
(1) Tiếp nhận và quản lý manh mối: Căn cứ Điều 10 đến Điều 13 Quy tắc xử lý vụ án tố tụng công ích năm 2021, VKSND thiết lập một cơ chế tiếp nhận thông tin đa chiều và quản lý tập trung thông qua “Nền tảng dữ liệu lớn kiểm sát”. Các nguồn manh mối bao gồm:
- Khiếu nại, tố cáo từ cộng đồng: Công dân, pháp nhân có thể gửi đơn thư hoặc phản ánh qua đường dây nóng 12309 hoặc nền tảng trực tuyến của VKSND. Đây là nguồn thông tin phong phú nhất, phản ánh trực tiếp bức xúc của xã hội.
- Chuyển giao từ cơ quan chức năng: Các cơ quan hành chính (như Sở Tài nguyên môi trường, Cục Quản lý thị trường, Cục Thuế...) hoặc cơ quan giám sát (Ủy ban giám sát nhà nước) khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công cộng nhưng vượt quá thẩm quyền xử lý hành chính sẽ chuyển hồ sơ sang VKSND.
- Tự phát hiện qua hoạt động nghiệp vụ: Trong quá trình thực hiện chức năng kiểm sát điều tra hoặc xét xử các vụ án hình sự (ví dụ: Vụ án hình sự về hủy hoại rừng, xả thải trái phép, sản xuất thuốc giả...), nếu Kiểm sát viên phát hiện hành vi phạm tội đồng thời gây thiệt hại cho lợi ích công cộng, họ có trách nhiệm trích xuất thông tin để chuyển sang bộ phận tố tụng công ích nhằm khởi tạo vụ án dân sự.
- Thông tin truyền thông và dữ liệu số: Các thông tin phản ánh trên báo chí, mạng xã hội, hoặc dữ liệu bất thường từ các trạm quan trắc môi trường tự động, dữ liệu viễn thám vệ tinh... sau khi được xác minh sơ bộ cũng được coi là manh mối hợp pháp.
(2) Đánh giá sơ bộ: Sau khi tiếp nhận, Kiểm sát viên phải tiến hành đánh giá sơ bộ manh mối trong thời hạn 07 ngày làm việc. Việc đánh giá tập trung vào các yếu tố pháp lý:
- Về lĩnh vực: Vụ việc phải thuộc các lĩnh vực luật định (môi trường sinh thái, tài nguyên, an toàn thực phẩm - dược phẩm, bảo vệ tài sản nhà nước, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, bảo vệ danh dự anh hùng liệt sĩ, bảo vệ người chưa thành niên, an toàn sản xuất, bảo vệ thông tin cá nhân...).
- Về tính chất lợi ích: Phải xác định được có sự thiệt hại thực tế hoặc nguy cơ cấp thiết đối với lợi ích công cộng, lợi ích xã hội (chứ không phải lợi ích tư nhân đơn thuần).
- Về thẩm quyền lãnh thổ: Theo nguyên tắc chung, VKSND cấp cơ sở (cấp huyện/quận) nơi xảy ra hành vi vi phạm hoặc nơi có hậu quả thiệt hại có thẩm quyền thụ lý. Đối với các vụ án phức tạp, liên quan đến nhiều địa phương (ví dụ: Ô nhiễm lưu vực sông liên tỉnh) hoặc có yếu tố nước ngoài, VKSND cấp trên (cấp thành phố hoặc cấp tỉnh) sẽ trực tiếp thụ lý.
(3) Quyết định thụ lý: Căn cứ Điều 18 Quy tắc xử lý vụ án tố tụng công ích năm 2021, nếu kết quả đánh giá sơ bộ cho thấy vụ việc thỏa mãn các điều kiện thụ lý, Kiểm sát viên lập báo cáo đề xuất. Quyết định thụ lý phải được phê chuẩn bởi Viện trưởng VKSND hoặc Ủy ban kiểm sát cùng cấp. Sau khi có Quyết định thụ lý, vụ việc chính thức bước vào giai đoạn điều tra và mã số vụ án được cấp trên hệ thống quản lý án toàn quốc.
Bước 2: Điều tra, xác minh và thu thập chứng cứ:
Đây là giai đoạn thể hiện rõ nhất ưu thế của mô hình VKSND khởi kiện so với các tổ chức xã hội hay cá nhân. Để khắc phục tình trạng bất cân xứng về thông tin và năng lực chứng minh giữa bên bị thiệt hại (cộng đồng) và bên gây thiệt hại (thường là các doanh nghiệp lớn), pháp luật trao cho VKSND quyền điều tra độc lập. Cụ thể:
(1) Các biện pháp điều tra: Căn cứ Điều 23 đến Điều 27 Quy tắc xử lý vụ án tố tụng công ích năm 2021, sau khi đã thụ lý, VKSND có quyền áp dụng các biện pháp điều tra để thu thập chứng cứ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là điều tra dân sự, không phải điều tra hình sự, nên không được áp dụng các biện pháp hạn chế quyền tự do thân thể (như bắt, giam giữ). Các biện pháp được phép bao gồm:
- Yêu cầu cung cấp tài liệu: VKSND có quyền yêu cầu các cơ quan hành chính, doanh nghiệp, cá nhân liên quan cung cấp hồ sơ, dữ liệu điện tử, sổ sách kế toán, nhật ký vận hành... Đơn vị bị yêu cầu có nghĩa vụ phối hợp và không được từ chối với lý do bí mật kinh doanh (trừ trường hợp bí mật nhà nước).
- Lấy lời khai (hỏi): Triệu tập người đại diện của bên vi phạm, người làm chứng, người bị hại để lấy lời khai. Việc lấy lời khai phải được lập biên bản và ghi âm/ghi hình để bảo đảm tính khách quan.
- Trưng cầu giám định: Đối với các vấn đề chuyên môn kỹ thuật (như mức độ ô nhiễm nguồn nước, thành phần độc hại trong thực phẩm, mức độ thiệt hại của hệ sinh thái...), VKSND ra quyết định trưng cầu các tổ chức giám định tư pháp độc lập. Trung Quốc áp dụng cơ chế “trả trước, thu sau” đối với chi phí giám định: Ngân sách nhà nước cấp cho Viện kiểm sát chi trả trước, sau đó nếu thắng kiện sẽ buộc bị đơn hoàn trả.
Khảo sát hiện trường và ứng dụng công nghệ cao: Kiểm sát viên trực tiếp đến hiện trường để quay phim, chụp ảnh, đo đạc, lấy mẫu. Hiện nay, VKSND Trung Quốc áp dụng mạnh mẽ chiến lược “Viện kiểm sát số”, sử dụng máy bay không người lái (UAV/Flycam) để vẽ bản đồ 3D hiện trường, ảnh vệ tinh viễn thám để so sánh biến động rừng/đất đai theo thời gian và công nghệ Blockchain để cố định chứng cứ điện tử ngay tại chỗ, đảm bảo chứng cứ không bị sai lệch hay thay thế.
(2) Nghĩa vụ chứng minh: Trong tố tụng dân sự công ích, VKSND đóng vai trò nguyên đơn nên phải chịu nghĩa vụ chứng minh. Tuy nhiên, đối với các vụ án ô nhiễm môi trường, Trung Quốc áp dụng nguyên tắc “đảo ngược nghĩa vụ chứng minh” một phần (theo Luật trách nhiệm sai phạm dân sự):
- Viện kiểm sát nhân dân có nghĩa vụ chứng minh: Bị đơn có hành vi xả thải/gây ô nhiễm; có thiệt hại thực tế xảy ra đối với môi trường hoặc nguy cơ cấp thiết.
- Bị đơn có nghĩa vụ chứng minh: Hành vi của mình không có mối quan hệ nhân quả với thiệt hại; hoặc thuộc trường hợp miễn trừ trách nhiệm theo pháp luật.
Bước 3: Thủ tục thông báo công khai (tiền tố tụng dân sự):
Đây là bước đặc thù và bắt buộc trong quy trình tố tụng dân sự công ích của Trung Quốc, phản ánh nguyên tắc hỗ trợ và thứ bậc ưu tiên khởi kiện. VKSND không thực hiện quyền khởi kiện với tổ chức xã hội, mà chỉ đứng ra bảo vệ khi không có chủ thể nào khác thực hiện.
(1) Ban hành thông báo: Căn cứ khoản 2 Điều 55 Luật TTDS, sau khi kết thúc điều tra và có đủ chứng cứ, trước khi nộp đơn ra Tòa án, VKSND phải ban hành thông báo công khai.
- Nội dung thông báo: Tóm tắt hành vi vi phạm, lĩnh vực bị xâm phạm, hậu quả thiệt hại và thông báo cho các cơ quan hữu quan và tổ chức xã hội đủ điều kiện luật định biết để họ có thể thực hiện quyền khởi kiện ưu tiên.
- Hình thức thông báo: Đăng tải trên các phương tiện truyền thông chính thống cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh và Cổng thông tin điện tử tố tụng công ích thống nhất của VKSND tối cao (để đảm bảo tính minh bạch và dễ tiếp cận).
- Thời hạn thông báo: 30 ngày.
(2) Hết thời hạn 30 ngày, VKSND sẽ xử lý theo 02 trường hợp:
- Nếu có tổ chức xã hội (ví dụ: Hiệp hội Bảo vệ môi trường Trung Hoa) nộp đơn khởi kiện, VKSND sẽ ra quyết định đình chỉ việc tự mình khởi kiện và chuyển sang quy trình hỗ trợ khởi kiện. Lúc này, tổ chức xã hội là nguyên đơn, VKSND tham gia với tư cách cơ quan hỗ trợ (chuyển giao chứng cứ điều tra cho tổ chức xã hội, tham gia phiên tòa để phát biểu ý kiến pháp lý).
- Nếu hết thời hạn 30 ngày mà không có tổ chức nào khởi kiện, VKSND mới chính thức lập hồ sơ để khởi kiện với tư cách là nguyên đơn. Đây là điều kiện tiên quyết về mặt thủ tục; nếu VKSND bỏ qua bước thông báo này mà nộp đơn ngay, Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện.
Bước 4: Duyệt án và nộp đơn khởi kiện:
Sau khi hoàn tất thủ tục thông báo và xác định mình là chủ thể duy nhất có thể bảo vệ lợi ích công, VKSND tiến hành các thủ tục nội bộ để chính thức đưa vụ việc ra Tòa án.
(1) Kiểm sát viên thụ lý vụ án xây dựng Báo cáo kết thúc điều tra vụ án dân sự công ích và dự thảo Đơn khởi kiện dân sự công ích. Hồ sơ này phải trình lên Viện trưởng VKSND cùng cấp phê duyệt. Đối với các vụ án lớn, phức tạp hoặc số tiền bồi thường cao, Viện trưởng phải trình Ủy ban kiểm sát thảo luận tập thể. Theo nguyên tắc nhất thể hóa, VKSND cấp dưới thường phải báo cáo thỉnh thị VKSND cấp trên trực tiếp trước khi ra quyết định khởi kiện để đảm bảo sự thống nhất về đường lối.
(2) Căn cứ Giải thích tư pháp năm 2018, thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự công ích do VKSND khởi kiện thuộc về TAND cấp trung cấp tại nơi xảy ra hành vi hoặc nơi có hậu quả (thường là cấp thành phố thuộc tỉnh). Quy định này nhằm nâng cao vị thế xét xử, tránh sự can thiệp cục bộ của chính quyền cấp huyện đối với Tòa án cấp cơ sở.
(3) Viện kiểm sát nhân dân gửi bộ hồ sơ đến Tòa án nhân dân gồm:
- Đơn khởi kiện dân sự công ích (nêu rõ các yêu cầu như: Buộc chấm dứt hành vi, buộc xin lỗi công khai trên phương tiện truyền thông, buộc bồi thường thiệt hại, buộc phục hồi hiện trạng môi trường...).
- Danh mục và bản sao các chứng cứ chứng minh hành vi và thiệt hại.
- Tài liệu chứng minh đã hoàn thành thủ tục thông báo công khai (bản sao báo/trang web đã đăng).
Bước 5: Tham gia phiên tòa sơ thẩm:
(1) Tại phiên tòa, VKSND tham gia với tư cách tố tụng đặc biệt là người khởi kiện công ích. Viện kiểm sát nhân dân cử Kiểm sát viên (thường là tổ 02 - 03 người) tham gia phiên tòa. Tại tòa, Kiểm sát viên mặc trang phục ngành, ngồi ở vị trí dành cho nguyên đơn nhưng bảng danh vị ghi là “người khởi kiện công ích”. Vị thế này vừa có tính chất của nguyên đơn (có quyền đưa ra yêu cầu, rút yêu cầu, hòa giải) vừa có tính chất của người giám sát pháp luật (bảo vệ lợi ích chung, không vì tư lợi).
(2) Hoạt động tranh tụng:
- Kiểm sát viên trình bày nội dung vụ án, nhấn mạnh tính chất xâm phạm lợi ích công cộng.
- Kiểm sát viên trình chiếu các chứng cứ điện tử, hình ảnh hiện trường, kết luận giám định. Đối với các vấn đề kỹ thuật phức tạp, VKSND có thể mời chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật tham gia phiên tòa để giải thích các thông số khoa học cho Hội đồng xét xử.
- Kiểm sát viên đối đáp với bị đơn và luật sư của bị đơn về các vấn đề pháp lý và thực tế.
(3) Hòa giải tại tòa: VKSND được phép hòa giải với bị đơn, nhưng phải tuân thủ điều kiện nghiêm ngặt: Nội dung hòa giải phải bảo đảm khôi phục được lợi ích công cộng và bắt buộc phải công bố công khai thỏa thuận hòa giải trong ít nhất 30 ngày để người dân giám sát. Sau khi hết thời hạn công bố mà không có khiếu nại, Tòa án mới ra quyết định công nhận sự thỏa thuận.
Bước 6: Kháng cáo và kiểm sát thi hành án:
(1) Nếu VKSND không đồng ý với bản án hoặc quyết định sơ thẩm của Tòa án (ví dụ: Tòa án tuyên mức bồi thường quá thấp không đủ khắc phục môi trường, hoặc bác bỏ yêu cầu khởi kiện trái pháp luật), căn cứ Điều 20 Giải thích tư pháp năm 2018, VKSND có quyền thực hiện quyền kháng cáo lên Tòa án cấp trên trực tiếp trong thời hạn luật định (thường là 15 ngày đối với bản án).
Tuy nhiên, ở giai đoạn này, do Viện kiểm sát đóng vai trò là bên khởi kiện (nguyên đơn) chống lại bản án chưa có hiệu lực, nên hành vi tố tụng là kháng cáo. Còn kháng nghị chỉ được sử dụng khi Viện kiểm sát thực hiện quyền giám sát đối với các bản án đã có hiệu lực pháp luật (thủ tục tái thẩm/giám đốc thẩm). Đây là điểm khác biệt cơ bản so với tố tụng hình sự hoặc tố tụng dân sự thông thường khi mà Viện kiểm sát không phải là đương sự.
(2) Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, VKSND thực hiện chức năng kiểm sát việc thi hành án để đảm bảo lợi ích công cộng được hiện thực hóa:
- Nếu bị đơn chây ỳ không thực hiện nghĩa vụ (như không trồng rừng thay thế, không lắp đặt thiết bị xử lý thải…), VKSND có văn bản yêu cầu Tòa án ra quyết định cưỡng chế thi hành án.
- Đối với các khoản tiền bồi thường thiệt hại, VKSND giám sát để đảm bảo tiền được nộp vào Ngân sách nhà nước hoặc Quỹ bảo vệ môi trường chuyên biệt và được chi dùng đúng mục đích khắc phục hậu quả (như cải tạo đất, làm sạch nguồn nước…), tuyệt đối ngăn chặn việc biển thủ hoặc sử dụng sai mục đích.
- Viện kiểm sát nhân dân tiếp tục theo dõi hiện trạng môi trường sau khi thi hành án. Nếu bị đơn chỉ nộp tiền nhưng vẫn tiếp tục xả thải, VKSND có thể xem xét khởi động quy trình giám sát hành chính mới hoặc chuyển hồ sơ xử lý hình sự.
[1] Khoản 4 Điều 20 Luật tổ chức VKSND Trung Quốc năm 2018.
[2] Điều 25 Luật TTHC Trung Quốc.
[3] Ví dụ điển hình là các chuyên án bảo vệ môi trường lưu vực sông Dương Tử, sông Hoàng Hà hay dãy núi Tần Lĩnh.
[4] Điều 55 Luật TTDS nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (sửa đổi năm 2017).