Trên cơ sở nghiên cứu pháp luật và thực tiễn cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng của Liên bang Nga, bài viết phân tích khả năng tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm cho Việt Nam, hướng tới hoàn thiện cơ sở pháp lý để Viện kiểm sát nhân dân có thể phát huy vai trò bảo vệ lợi ích công cộng thông qua khởi kiện vụ án dân sự.
Tại Liên bang Nga, Viện kiểm sát được trao quyền khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước. Trên cơ sở nghiên cứu pháp luật và thực tiễn cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng của Liên bang Nga, bài viết phân tích khả năng tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm cho Việt Nam, hướng tới hoàn thiện cơ sở pháp lý để Viện kiểm sát nhân dân có thể phát huy vai trò bảo vệ lợi ích công cộng thông qua khởi kiện vụ án dân sự.
1. Quy định Viện kiểm sát Liên bang Nga khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng
Tại Liên bang Nga, Viện kiểm sát thay mặt nhà nước Liên bang giám sát việc thực thi pháp luật. Chính vì vậy, bản chất của việc Viện kiểm sát tham gia tố tụng dân sự là để đảm bảo tính hợp pháp trong các hành vi tố tụng của tất cả những người tham gia tố tụng, đảm bảo tính đúng đắn trong các quyết định tố tụng của Tòa án, loại trừ mọi hành vi vi phạm pháp luật và hỗ trợ Tòa án trong việc thực thi công lý[1]. Trong bối cảnh lịch sử phát triển của xã hội Nga, chủ nghĩa cá nhân không được đề cao mà thay vào đó là các giá trị tập thể, mục tiêu của các thủ tục tố tụng dân sự không chỉ là giải quyết các tranh chấp giữa các bên mà còn bảo vệ lợi ích công cộng[2]. Do đó, vai trò của Viện kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công cộng được đặc biệt coi trọng.
Pháp luật hiện hành của Liên bang Nga không quy định về khái niệm lợi ích công cộng, tuy nhiên, theo quan điểm được các nhà khoa học pháp lý tại quốc gia này thừa nhận rộng rãi thì “lợi ích công cộng” là một phần của hệ thống pháp luật, với các chuẩn mực nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của một số lượng không xác định các cá nhân, các tổ chức pháp lý công và các đơn vị hành chính, đảm bảo an ninh và gắn liền với việc thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ công cộng[3].
Theo Điều 129 Hiến pháp Liên bang Nga và Điều 1 Luật về Viện kiểm sát Liên bang, Viện kiểm sát là hệ thống cơ quan tập trung thống nhất ở cấp liên bang, có chức năng giám sát việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, giám sát việc tuân thủ các quyền và tự do của con người, công dân, thực hiện truy tố hình sự và các nhiệm vụ khác theo thẩm quyền. Khoản 4 Điều 27 Luật về Viện kiểm sát Liên bang quy định khi quyền, tự do của một số lượng lớn công dân bị xâm phạm hoặc do những trường hợp khác, hành vi vi phạm có ý nghĩa đặc biệt đối với công chúng thì Viện kiểm sát phải khởi kiện và hỗ trợ đơn kiện để bảo vệ nạn nhân. Khoản 3 Điều 35 Luật về Viện kiểm sát Liên bang quy định Viện kiểm sát có quyền khởi kiện hoặc tham gia vào vụ án ở bất kỳ giai đoạn tố tụng nào nếu điều này là cần thiết để bảo vệ quyền công dân, lợi ích công cộng hoặc lợi ích nhà nước.
Khoản 1 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) Liên bang Nga quy định Viện kiểm sát có quyền khởi kiện dân sự để bảo vệ quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của Liên bang Nga, các chủ thể cấu thành, chính quyền thành phố, một số lượng người không xác định và khởi kiện để bảo vệ công dân trong những trường hợp luật định.
Các vụ việc Viện kiểm sát khởi kiện để bảo vệ lợi ích của Liên bang Nga, các thực thể cấu thành Liên bang Nga, các thành phố trong tố tụng dân sự thường là yêu cầu bồi thường thiệt hại cho Nhà nước do hành vi phạm tội gây ra, yêu cầu tuyên bố giao dịch do các cơ quan hành pháp của một thực thể cấu thành của Liên bang Nga ký kết với các cá nhân, tổ chức là vô hiệu do vi phạm quyền tự do ý chí, tự quyết định của chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng; vi phạm quyền, lợi ích của một trong các bên tham gia giao dịch hoặc người thứ ba; vi phạm các quy tắc, chuẩn mực bắt buộc theo quy định của pháp luật hoặc vi phạm quy định về việc xác định giá trị hợp đồng hoặc thanh toán được quy định tại khoản 2 Điều 1, Điều 166, 422, 423 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga. Trong khi đó, “số lượng người không xác định” là một nhóm người không thể được xác định (định danh) riêng lẻ, không thể đưa vào quá trình tố tụng với tư cách là nguyên đơn, không được chỉ định trong quyết định, hoặc không thể được giải quyết liên quan đến quyền và nghĩa vụ của từng người[4]. Các vụ án bảo vệ số lượng người không xác định điển hình là những vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, yêu cầu giải thể các tổ chức xã hội cổ suý cho các tư tưởng bạo lực, bất hòa xã hội, quốc gia và chủng tộc[5]…
Với vai trò là cơ quan giám sát thực thi pháp luật liên bang, các đơn vị Viện kiểm sát Liên bang Nga có thuận lợi trong việc phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, qua đó, thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công cộng. Bên cạnh đó, nguồn thông tin để các đơn vị Viện kiểm sát Liên bang Nga khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công cộng là kết quả thanh tra, kiểm tra của cơ quan Công an, đơn thư của công dân, tổ chức; hồ sơ vụ án hình sự, tài liệu điều tra và các nguồn khác.
Trước khi khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, Viện kiểm sát phải tiến hành thủ tục tiền tố tụng bằng việc gửi thông báo về việc Viện kiểm sát phát hiện vi phạm cho đối tượng vi phạm và yêu cầu chủ thể vi phạm chấm dứt hành vi vi phạm và khắc phục hậu quả do vi phạm gây ra. Trong thời hạn một tháng kể từ ngày nhận được thông báo của Viện kiểm sát, đối tượng vi phạm phải có biện pháp cụ thể để loại trừ hành vi vi phạm pháp luật, nguyên nhân và điều kiện của hành vi vi phạm, đồng thời, phải gửi báo cáo bằng văn bản cho Viện kiểm sát về kết quả của các biện pháp khắc phục vi phạm đã thực hiện[6]. Trường hợp chủ thể vi phạm không có phản hồi trong thời hạn quy định, Viện kiểm sát khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và bồi thường thiệt hại.
Bộ luật Tố tụng dân sự Liên bang Nga không quy định các đặc thù về trình tự, thủ tục khởi kiện vì lợi ích công cộng của Viện kiểm sát. Do vậy, các quy định về khởi kiện vụ án dân sự thông thường của mọi tổ chức, cá nhân cũng được áp dụng trong trường hợp Viện kiểm sát khởi kiện. Đơn khởi kiện của Viện kiểm sát trong vụ án vì lợi ích công cộng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hình thức và nội dung của đơn khởi kiện thông thường, bao gồm: Hình thức nộp đơn (bản giấy hoặc điện tử), thông tin về các bên, nội dung vi phạm hoặc nguy cơ vi phạm, yêu cầu khởi kiện, căn cứ pháp lý và chứng cứ kèm theo (khoản 2 Điều 131 BLTTDS Liên bang).
Trong đơn khởi kiện, Viện kiểm sát phải chỉ rõ lợi ích công cộng được bảo vệ, quyền bị xâm phạm; đồng thời, viện dẫn quy định pháp luật điều chỉnh cơ chế bảo vệ lợi ích công cộng đó (điểm 5 khoản 3 Điều 131 BLTTDS Liên bang). Kèm theo yêu cầu khởi kiện, Viện kiểm sát phải cung cấp các tài liệu, chứng cứ về việc đã thực hiện thủ tục tiền tố tụng; tài liệu và chứng cứ chứng minh tính có căn cứ, hợp pháp của yêu cầu khởi kiện; bảng tính giá trị bồi thường; chứng cứ xác nhận việc đã gửi đơn khởi kiện và tài liệu liên quan cho bị đơn và các đương sự khác (Điều 132 BLTTDS Liên bang). Trường hợp đơn khởi kiện của Viện kiểm sát không tuân thủ các quy định nêu trên, Tòa án có quyền từ chối thụ lý vụ án (Điều 136 BLTTDS Liên bang). Khi khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, Viện kiểm sát không trở thành một bên trong quan hệ tố tụng, tuy nhiên, Viện kiểm sát có tất cả các quyền tố tụng của nguyên đơn, trừ những quyền và nghĩa vụ tố tụng gắn với tư cách là chủ thể của quan hệ pháp luật đang tranh chấp, như quyền hoà giải để giải quyết vụ án và nghĩa vụ nộp án phí và các chi phí tố tụng[7]. Bị đơn không thể đưa ra yêu cầu phản tố đối với yêu cầu của Viện kiểm sát.
Trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án, Viện kiểm sát có quyền điều chỉnh yêu cầu khởi kiện, bao gồm thay đổi cơ sở hoặc nội dung, điều chỉnh phạm vi yêu cầu, hoặc rút toàn bộ hay một phần yêu cầu[8]. Việc thay đổi cơ sở khởi kiện chỉ liên quan đến các tình tiết làm căn cứ pháp lý, trong khi đối tượng khởi kiện vẫn được giữ nguyên. Tuy nhiên, sự thay đổi này bị giới hạn trong phạm vi xét xử sơ thẩm hoặc khi vụ án được xét xử sơ thẩm lại theo quyết định giám đốc thẩm. Viện kiểm sát không được đồng thời thay đổi cả cơ sở và nội dung khởi kiện, bởi điều đó đồng nghĩa với việc thay thế hoàn toàn bằng một yêu cầu mới không liên quan đến khởi kiện ban đầu[9].
2. Một số kinh nghiệm cho Việt Nam
Thứ nhất, cần hoàn thiện cơ sở pháp lý về quyền khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND). Kinh nghiệm từ Liên bang Nga cho thấy, việc trao quyền khởi kiện vì lợi ích công cộng cho Viện kiểm sát chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu được quy định trong Hiến pháp và các đạo luật quan trọng trong lĩnh vực tư pháp. Do vậy, sau khi thực hiện thí điểm, nếu cơ chế VKSND khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng cho thấy hiệu quả thiết thực, Việt Nam cần ghi nhận đồng bộ thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng của VKSND trong Luật tổ chức VKSND và BLTTDS để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Thứ hai, cần chuẩn hoá khái niệm hoặc xác định rõ phạm vi “lợi ích công cộng” trong quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Một trong những khó khăn khi triển khai quy định Viện kiểm sát khởi kiện vì lợi ích công cộng tại Liên bang Nga là do pháp luật không quy định về khái niệm hoặc giới hạn phạm vi khởi kiện vì lợi ích công cộng, dẫn đến sự không thống nhất về quan điểm giữa Tòa án các cấp, giữa Tòa án và Viện kiểm sát trong một số vụ việc. Vì vậy, nếu không có tiêu chí nhận diện rõ ràng về khái niệm hoặc phạm vi khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, việc thực thi quyền khởi kiện của Viện kiểm sát dễ dẫn đến tùy nghi, phụ thuộc vào cách giải thích của từng cơ quan tiến hành tố tụng. Chính vì vậy, trong thời gian triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, liên ngành Tòa án và Viện kiểm sát cần tích cực phối hợp để lựa chọn và công bố các án lệ, tuyển tập bản án dân sự vì lợi ích công cộng của Viện kiểm sát và hướng dẫn cụ thể về các tiêu chí cơ bản để nhận diện lợi ích công cộng. Nhất là đối với các vụ án Viện kiểm sát khởi kiện để bảo vệ môi trường, hệ sinh thái, an toàn thực phẩm, dược phẩm, bảo vệ người tiêu dùng vốn có sự đan xen của cả lợi ích công cộng và lợi ích cá nhân.
Thứ ba, thực tiễn Liên bang Nga ghi nhận một số trường hợp Tòa án trả lại đơn khởi kiện cho Viện kiểm sát do không đáp ứng yêu cầu về hình thức và nội dung theo quy định hoặc tuyên không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Viện kiểm sát do thiếu chứng cứ chứng minh cho yêu cầu khởi kiện. Chính vì vậy, để thực hiện tốt nhiệm vụ trong giai đoạn thí điểm, ngành Kiểm sát nhân dân cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ công chức, Kiểm sát viên.
Ngoài ra, qua nghiên cứu kinh nghiệm của Liên bang Nga cho thấy việc hoàn thiện cơ sở lý luận về vai trò của Viện kiểm sát khi khởi kiện vụ án dân sự công ích là cần thiết. Do đó, Việt Nam cần thống nhất nhận thức xác định khi khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, VKSND là chủ thể khởi kiện đặc thù. Viện kiểm sát nhân dân không trở thành một bên trong quan hệ tranh chấp và cũng không đại diện cho bất kỳ bên nào. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyền khởi kiện nhân danh chính mình để bảo vệ lợi ích nhà nước, lợi ích chung của xã hội.
[1] Ya. S. Grishina, Yu. V. Efimova (2016), Sự tham gia của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự - Tài liệu Hướng dẫn học tập cho cử nhân và thạc sỹ, Đại học Luật bang Saratov, Moscow: NXB Yurait, tr.17.
[2] Tomilov Alexander Yurievich (2011), Về vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, Bản tin của Đại học bang Chelyabinsk, số 4 (219), trang 43-49, nguồn tại https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-roli-prokurora-v-grazhdanskom-protsesse, truy cập ngày 20/9/2025.
[3] Adrov Andrey Pavlovich, Zamuruev Anton Alexandrovich (2024), “Bảo vệ lợi ích công cộng là lĩnh vực hoạt động ưu tiên của cơ quan công tố”, Tạp chí Nhà khoa học trẻ, số 49 (548)/2024, tr.400-402, nguồn tại https://moluch.ru/archive/548/120195, truy cập ngày 11/9/2025.
[4] A.A. Slugin (2016), Xem xét thực tiễn xét xử trong các vụ án liên quan đến kháng cáo của Công tố viên lên Tòa án có thẩm quyền chung theo Điều 45 của Bộ luật tố tụng dân sự Liên bang Nga, https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/36043456/, truy cập ngày 20/9/2025.
[5] Ya. S. Grishina, Yu. V. Efimova (2016), Sự tham gia của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự - Tài liệu Hướng dẫn học tập cho cử nhân và thạc sỹ, Đại học Luật bang Saratov, Moscow: Nxb. Yurait, tr.51.
[6] Khoản 1 Điều 24 Luật về Viện kiểm sát Liên bang Nga.
[7] Ya. S. Grishina, Yu. V. Efimova (2016), tlđd, tr.20.
[8] Khoản 4.2 Lệnh số 02 ngày 11/01/2021 của Tổng Viện kiểm sát Liên bang Nga về đảm bảo sự tham gia của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, hành chính.
[9] Mamatov Maxim Vladimirovich (chủ biên), sđd, tr.65.