Tách hành vi tham gia giao thông do ảnh hưởng của nồng độ cồn thành tội danh riêng để có sự phân hóa hình phạt tương xứng với hậu quả; cần có chính sách xử lý hình sự đối với trường hợp tái phạm nhiều lần việc tham gia giao thông trong tình trạng có sử dụng rượu, bia và các chất kích thích khác dù chưa có hậu quả xảy ra… là những đề xuất hoàn thiện pháp luật hình sự đối với hành vi vi phạm nồng độ cồn khi tham gia giao thông.
1. Quy định của pháp luật hình sự một số quốc gia về vi phạm nồng độ cồn khi tham gia giao thông
- Pháp luật Mỹ:
Mỗi tiểu bang của Mỹ đều quy định chế tài nghiêm khắc đối với hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn. Năm 2012, tất cả 50 tiểu bang, quận Columbia và Puerto Rico đều có quy định, việc lái xe với nồng độ cồn trong máu từ 0,08 (tức là nồng độ cồn trong máu từ 80mg/100ml) trở lên là vi phạm pháp luật[1]. Đến ngày 30/12/2018, Utah đã trở thành tiểu bang đầu tiên áp dụng quy định mức nồng độ cồn trong máu 0,05 sẽ bị xem là phạm pháp thay vì 0,08 như trước đây[2]. Việc thay đổi giới hạn theo hướng nghiêm khắc hơn đã cho thấy sự quyết liệt trong chính sách nhằm hạn chế hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn.
Nồng độ cồn trong máu ở hầu hết các bang ở Mỹ không áp dụng chung cho tất cả người dân tham gia giao thông mà phụ thuộc vào từng đối tượng lái xe cụ thể. Hầu hết các tiểu bang cấm lái xe từ 21 tuổi trở lên điều khiển các phương tiện phi thương mại mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá 0,08 (ngoại trừ Utah là 0,05). Tài xế điều khiển phương tiện thương mại mà nồng độ cồn từ 0.04 trở lên là vi phạm các quy định và có thể bị xử lý hình sự. Với lái xe thuộc trường hợp chưa đến tuổi được sử dụng rượu bia (hầu hết các tiểu bang ở Mỹ cấm người dưới 21 tuổi sử dụng rượu bia) thì quy định còn nghiêm khắc hơn, chỉ cần trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn là đã bị xử lý.
Mỹ có chính sách xử lý hình sự từ sớm đối với hành vi lái xe dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn. Chỉ cần có hành vi lái xe khi có nồng độ cồn vượt mức quy định là đã bị xử lý hình sự mà không phụ thuộc vào việc có hậu quả xảy ra hay không. Trường hợp xảy ra hậu quả chết người, người phạm tội phải chịu chế tài rất nghiêm khắc. Chẳng hạn, theo luật của bang Florida, nếu lái xe dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn gây chết người sẽ bị buộc tội ngộ sát. Đây được xem là trọng tội cấp độ hai và có thể đối mặt với hình phạt 15 năm tù. Nhưng tùy vào hoàn cảnh cụ thể mà hình phạt có thể lên đến 30 năm tù. Đối với bang Nebraska, nếu lái xe dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn gây tai nạn chết người sẽ bị xem là trọng tội và đối mặt với hình phạt lên đến 20 năm tù và thu hồi giấy phép lái xe từ 01 đến 15 năm. Trường hợp trước đó đã có tiền án, người phạm tội sẽ phải đối mặt với hình phạt tối đa 50 năm tù và thu hồi giấy phép lái xe 15 năm .
Trong trường hợp tái phạm, các bang ở Mỹ đều có chính sách xử lý rất nghiêm khắc. Hình phạt sẽ tăng dần qua các lần tái phạm. Đồng thời, thời hạn xem xét tái phạm cũng rất dài. Chẳng hạn, ở Washington, thời gian xem xét tái phạm là 07 năm. Bang Alaska xem xét tái phạm trong thời hạn 15 năm, mỗi lần tái phạm thì mức hình phạt sẽ tăng dần lên. Nếu bị kết án lần thứ 6 trong 15 năm thì người phạm tội sẽ đối diện với hình phạt tù 360 ngày, phạt tiền từ 7.000-10.000 USD, tước giấy phép vĩnh viễn và tịch thu phương tiện .
- Pháp luật Thụy Điển:
Pháp luật Thụy Điển quy định hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn là tội phạm với tội danh độc lập mà không phụ thuộc vào việc có hậu quả xảy ra trên thực tế. Theo đó, khi lái xe với nồng độ cồn trong máu từ 0,2g/l trở lên hoặc nồng độ cồn trong hơi thở từ 0,10mg/l khí thở đã là tội phạm, bất kể người lái xe có liên quan đến tai nạn giao thông hay không. Được coi là tội phạm nghiêm trọng khi người lái xe có nồng độ cồn trong máu từ 1,0g/l trở lên hoặc có nồng độ cồn trong hơi thở ít nhất 0,50mg/l khí thở hoặc nếu người lái xe bị ảnh hưởng bởi rượu hoặc chất khác hoặc nếu việc điều khiển phương tiện đã tạo thành mối nguy hiểm đáng kể đối với an toàn giao thông đường bộ . Quy định này được áp dụng chung đối với những người lái xe điện và lái xe cơ giới, bao gồm cả những người có bằng lái xe tiêu chuẩn, lái xe chuyên nghiệp và người mới lái xe có giấy phép tập sự.
Các quy định nghiêm khắc về giới hạn nồng độ cồn cũng được áp dụng đối với người điều khiển tàu thuyền chạy bằng động cơ có khả năng đạt tốc độ tối thiểu 15 hải lý/giờ hoặc có chiều dài thân tàu ít nhất 10 mét và người khác ở trên tàu thuyền mà người này thực hiện nhiệm vụ thiết yếu đối với an toàn trên biển. Hành vi vi phạm giới hạn nồng độ cồn của người điều khiển tàu thuyền và người thực hiện nhiệm vụ thiết yếu cấu thành Tội say rượu trên biển. Đồng thời, nếu người lái tàu hoặc người thực hiện một nhiệm vụ thiết yếu cho an toàn trên biển mà chịu ảnh hưởng của rượu hoặc một số chất khác mà có thể giả định rằng người đó không thể thực hiện nhiệm vụ một cách an toàn cũng sẽ bị kết án về Tội say rượu trên biển. Được xem là Tội say rượu nghiêm trọng nếu người phạm tội thuộc một trong các trường hợp: (i) Đã có nồng độ cồn trong máu ít nhất là 1,0g/l hoặc 0,50 mg/l không khí thở ra; (ii) Người phạm tội đã chịu ảnh hưởng đáng kể của rượu hoặc một số chất khác; (iii) Nhiệm vụ mà người phạm tội thực hiện đặc biệt liên quan đến đặc điểm của tàu hoặc các tình tiết khác; (iv) Hoạt động của tàu đã gây ra mối nguy hiểm đáng kể cho sự an toàn trên biển .
Đối với hành vi lái xe, điều khiển tàu thuyền khi say mà nồng độ cồn từ 0.2g/l đến 0.99g/l thì người vi phạm sẽ bị phạt tiền hoặc phạt tù lên đến 06 tháng. Mức phạt tiền dựa trên thu nhập hàng tháng và nồng độ cồn của người phạm tội. Đối với hành vi nghiêm trọng hơn với nồng độ cồn từ 1,0g/l trở lên, người vi phạm có thể bị kết án lên đến 02 năm tù. Nếu người lái xe tái phạm sẽ được đưa vào trung tâm cai rượu bắt buộc và có thể bị áp dụng hình thức xử phạt nặng nhất là tịch thu xe để bán đấu giá cho các chương trình cai rượu cộng đồng. Trường hợp nếu người lái xe khi có nồng độ cồn gây tai nạn chết người thì người này có thể đối diện với mức án lên đến 08 năm tù.
Nhìn chung, việc xử lý hình sự đối với hành vi vi phạm nồng độ cồn khi tham gia giao thông ở Thụy Điển nổi bật với các đặc điểm: Thứ nhất, quy định mức nồng độ cồn bị xử lý trách nhiệm hình sự thấp. Với nồng độ cồn trong máu ít nhất là 1,0g/l hoặc 0,50 mg/l không khí thở ra đồng nghĩa với việc người tham gia giao thông chỉ cần uống một cốc bia là đã phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều này dựa trên việc xác định tham gia giao thông khi có nồng độ cồn là một tội nghiêm trọng cả về mặt pháp lý lẫn xã hội. Thứ hai, quy định hành vi vi phạm nồng độ cồn khi tham gia giao thông là tội danh độc lập và xử lý sớm. Theo đó, pháp luật Thụy Điển quy định hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn nằm trong cấu thành cơ bản. Đồng thời, việc xử lý hình sự được tiến hành ngay cả khi không có hậu quả xảy ra.
- Pháp luật Ba Lan:
Ba Lan có chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn. Mức giới hạn nồng độ cồn ở Ba Lan là 0,2g/l máu, 0,1mg/l khí thở và không có sự giới hạn riêng cho từng nhóm đối tượng. Bộ luật Hình sự (BLHS) Cộng hòa Ba Lan quy định điều luật riêng về hình phạt nghiêm khắc hơn đối với hành vi vi phạm các quy định về an toàn giao thông trong tình trạng say xỉn tại Điều 178 và quy định về hành vi lái xe trong tình trạng say tại Điều 178a. Về chế tài xử lý, Ba Lan áp dụng các hình phạt tiền, hạn chế tự do, phạt tù và biện pháp hình sự như tước quyền lái xe. Ba Lan có chính sách xử lý từ sớm đối với hành vi tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn trên cơ sở xác định đây là hành vi mang tính nguy hiểm. Do đó, kể cả khi chưa có hậu quả xảy ra thì vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp tái phạm, trách nhiệm hình sự sẽ tăng nặng tùy theo đó là lần tái phạm thứ bao nhiêu của người phạm tội. Mức phạt tù đối với những lần tái phạm theo Điều 178a sẽ trong khoảng từ 03 tháng đến 05 năm . Đồng thời, người phạm tội còn có thể đối diện với hình phạt tiền và bị tước quyền lái xe từ 01 đến 15 năm hoặc suốt đời .
Điều 178 BLHS Cộng hòa Ba Lan quy định, nếu người phạm tội vi phạm các quy định về an toàn giao thông dưới sự ảnh hưởng của nồng độ cồn thì Tòa án có thể ấn định mức án tăng thêm một nửa so với mức giới hạn trên và giới hạn dưới trong quy định. Do đó, trường hợp người tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn gây tai nạn dẫn đến gây thương tích nghiêm trọng hoặc chết người thì người phạm tội phải đối diện với hình phạt lên tới 16 năm tù.
2. Kinh nghiệm cho Việt Nam
Việt Nam hiện nay đã tăng cường xử lý hành chính đối với hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn. Các văn bản pháp luật quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt đã tăng nặng mức xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi điều khiển phương tiện giao thông mà trong máu và hơi thở có nồng độ cồn, hoặc trong cơ thể có chất ma túy được ban hành và đưa vào áp dụng trên thực tiễn đã góp phần hạn chế tình trạng tham gia giao thông khi có nồng độ cồn. Tuy nhiên, việc xử lý trách nhiệm hình sự đối với hành vi tham gia giao thông khi có nồng độ cồn vẫn bộc lộ những hạn chế nhất định cần khắc phục và hoàn thiện. Cụ thể:
Thứ nhất, Việt Nam nên quy định hành vi tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn thành một điều luật riêng trong BLHS để có sự phân hóa trong việc xử lý. Bởi lẽ, quy định như hiện nay dẫn đến việc khung hình phạt được áp dụng không phù hợp với mức độ nguy hiểm của hành vi. Có thể xem xét các giả định sau:
Ví dụ 1: A tham gia giao thông trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định gây tai nạn làm cho nạn nhân bị tổn hại 63% sức khỏe. Trường hợp này, hành vi của A đã phạm vào Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (quy định tại điểm b khoản 2 Điều 260 BLHS năm 2015 với khung hình phạt từ 03-10 năm tù).
Ví dụ 2: B tham gia giao thông trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định gây tai nạn làm chết 02 người thì hành vi của B đã phạm vào Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (quy định tại điểm b, đ khoản 2 Điều 260 BLHS năm 2015 với khung hình phạt từ 03-10 năm tù).
Ví dụ 3: C tham gia giao thông vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ gây tai nạn làm chết 01 người. Hành vi của C đã phạm vào Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (quy định tại điểm a khoản 1 Điều 260 BLHS năm 2015 với khung hình phạt phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm).
Có thể thấy, cùng tham gia giao thông trong tình trạng có nồng độ cồn nhưng hành vi của A dẫn đến hậu quả gây tổn hại sức khỏe cho 01 người với tỉ lệ 63% lại chịu cùng khung hình phạt từ 03-10 năm tù với hành vi của B có hậu quả là 02 người chết. Hậu quả do A gây ra không nguy hiểm như hậu quả của B nhưng lại áp dụng cùng một khung hình phạt. Hành vi của A chỉ gây tổn hại sức khỏe cho 01 người với tỉ lệ 63% phải chịu khung hình phạt 03-10 năm tù, trong khi đó, hành vi của C gây hậu quả chết 01 người nhưng lại chịu khung hình phạt thấp hơn. Điều này cho thấy sự chưa tương xứng giữa hình phạt và hậu quả do hành vi nguy hiểm gây ra.
Do đó, chúng tôi cho rằng, cần tách hành vi tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn thành tội danh riêng như kinh nghiệm từ pháp luật Ba Lan để có sự phân hóa hình phạt tương xứng với hậu quả.
Thứ hai, Việt Nam chưa có chính sách xử lý hình sự đối với trường hợp tái phạm nhiều lần việc tham gia giao thông trong tình trạng sử dụng rượu, bia, các chất kích thích mạnh khác (khi chưa có hậu quả xảy ra). Với quy định trong BLHS thì hành vi tham gia giao thông do ảnh hưởng của nồng độ cồn là khung tăng nặng, chỉ bị xử lý khi có hậu quả xảy ra. Trong trường hợp tái phạm nhiều lần nhưng chưa có hậu quả xảy ra và không thuộc các trường hợp có khả năng dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng do luật định thì chưa có chính sách xử lý. Trong khi đó, tham khảo kinh nghiệm của Mỹ, Ba Lan, việc tái phạm sẽ phải chịu hình phạt rất nghiêm khắc. Hình phạt tăng dần theo những lần tái phạm. Người phạm tội không chỉ bị phạt tiền mà còn đối diện với án phạt tù, tước giấy phép tham gia giao thông vĩnh viễn. Việc xử lý hình sự khi tái phạm là thật sự cần thiết, bởi lẽ việc tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây thiệt hại và đe dọa gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản cho bản thân người tham gia giao thông và những người xung quanh. Người phạm tội hoàn toàn có thể ý thức được tính chất nguy hiểm của hành vi khi chịu tác động của nồng độ cồn sẽ tăng lên và những hậu quả có thể xảy ra với bản thân và người xung quanh. Do đó, cần có chính sách xử lý hình sự đối với trường hợp tái phạm như tăng hình phạt tiền và phạt tù nếu tái phạm từ lần thứ hai, tái phạm càng nhiều lần thì mức phạt tiền và phạt tù càng tăng lên.
Thứ ba, quy định tại khoản 4 các điều 260, 267 và 272 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025 được xem là cho phép xử lý hành vi tham gia giao thông trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định ngay cả khi chưa có hậu quả xảy ra nhưng liên quan đến quy định này vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định:
- Hiện nay chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết như thế nào là “có khả năng thực tế” dẫn đến một trong các hậu quả luật định. Việc không có tiêu chí đánh giá cụ thể khiến cho việc xác định “có khả năng thực tế” sẽ phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người áp dụng pháp luật. Điều này tạo nên sự thiếu thống nhất khi áp dụng cùng một quy định. Chính vì vậy, cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết khoản 4 các điều 260, 267, 272 BLHS năm 2015 để xác định khi có hành vi tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn mà chưa có hậu quả xảy ra thì hành vi này sẽ bị xử lý hành chính hay hình sự.
- Với quy định tại khoản 4 các điều nêu trên, để truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp chưa có hậu quả xảy ra thì hành vi nguy hiểm đó phải có khả năng dẫn đến hậu quả làm chết 03 người; hay có khả năng thực tế gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỉ lệ tổn thương cơ thể của những người này là 201% trở lên; hay khả năng thực tế gây thiệt hại về tài sản 1.500.000.000 đồng trở lên. Từ đó, có thể thấy rằng, trường hợp tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn nhưng có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả chết 01, 02 người, hay hậu quả tổn hại cho sức khỏe cho 02 người hoặc 03 người nhưng tổng tỉ lệ tổn thương cơ thể thấp hơn 201% hoặc thiệt hại về tài sản thấp hơn 1.500.000.000 đồng thì không thể áp dụng quy định tại khoản 4 để xử lý từ sớm. Khi đó, để truy cứu trách nhiệm hình sự phải phụ thuộc vào điều kiện có hậu quả xảy ra như chết người, gây thương tích nặng cho người khác,...Việc phải có hậu quả xảy ra mới xử lý sẽ không mang tính ngăn chặn kịp thời, răn đe về lâu dài. Mỹ, Thụy Điển và Ba Lan đều có chính sách xử lý hình sự từ rất sớm, chỉ cần một người có hành vi tham gia giao thông mà nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở vượt quá mức quy định hoặc không vượt quá mức quy định nhưng thuộc các trường hợp như đối tượng tài xế dưới 21 tuổi (Mỹ), chứng minh được một người chịu ảnh hưởng của nồng độ cồn mà không điều khiển được phương tiện một cách phù hợp tạo mối nguy hiểm đáng kể cho những người xung quanh (Thụy Điển) thì đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà không cần có hậu quả xảy ra. Điều này thể hiện sự nghiêm khắc trong chính sách pháp luật hình sự, giúp ngăn chặn được hậu quả nguy hiểm trên thực tế, đồng thời răn đe những người có ý định vi phạm, nâng cao ý thức cho người tham gia giao thông và hạn chế tình trạng tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn.
Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm này, xử lý hình sự dù chưa có hậu quả xảy ra với những người tham gia giao thông dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn cao hoặc trường hợp xác định được người đó dưới ảnh hưởng của nồng độ cồn không thể điều khiển phương tiện đúng cách dẫn đến có khả năng gây thiệt hại để kịp thời ngăn chặn những rủi ro nghiêm trọng có thể xảy ra và hạn chế được tình trạng vi phạm.
------------------------------------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ luật Hình sự Cộng hòa Ba Lan.
2. Nguyễn Thị Phương Hoa, Phan Anh Tuấn (2017), Bình luận khoa học Những điểm mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Nxb. Hồng Đức.
3. Huỳnh Thị Lệ Kha (2022), Phạm tội do dùng rượu, bia và trách nhiệm hình sự, Tạp chí Dân chủ và pháp luật điện tử, ngày 18/7/2022.
4. Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần chung, Nxb. Công an nhân dân.
5. United States Department of Transportation, Traffic Safety Facts 2012 Data, https://crashstats.nhtsa.dot.gov/Api/Public/ViewPublication/811870, truy cập ngày 06/12/2023.
6. Prawo o ruchu drogowym z dnia 11 maja 2023 r, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20230001047/T/D20231047L.pdf, truy cập ngày 06/12/2023.
7. What Are the Penalties for DUI Causing Death in Nebraska?, https://www.criminaldefensene.com/dui-blog/what-are-the-penalties-for-dui-causing-death, truy cập ngày 06/12/2023.
8. Oui Laws in Alaska, https://www.ncdd.com/alaska-oui-laws, truy cập ngày 06/12/2023.
9. Phần 4 Đạo luật về hình phạt đối với một số hành vi vi phạm giao thông, https://www.riksdagen.se/sv/dokument-och-lagar/dokument/svensk-forfattningssamling/lag-1951649-om-straff-for-vissa-trafikbrott_sfs-1951-649/, truy cập ngày 06/12/2023.
10. Mục 4 Chương 20 Luật Hàng hải, https://www.riksdagen.se/sv/dokument-och-lagar/dokument/svensk-forfattningssamling/sjolag-19941009_sfs-1994-1009/#K20, truy cập ngày 06/12/2023.
[1] United States Department of Transportation, Traffic safety facts 2012 Data, https://crashstats.nhtsa.dot.gov/Api/Public/ViewPublication/811870, truy cập ngày 06/12/2023.
[2] United States Department of Transportation, Evaluation of Utah’s .05 BAC per se law, https://rosap.ntl.bts.gov/view/dot/60428, truy cập ngày 06/12/2023.