Hiện nay, phương thức thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội (Non-conviction based asset forfeiture - NCB) được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng, trong đó Vương quốc Anh đã đạt được những kết quả khả quan. Bài viết này, tác giả tập trung phân tích phương thức thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua kết tội của Vương quốc Anh, từ đó rút ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
1. Khái niệm thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội
Thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội là một trong những phương thức phi truyền thống của cơ chế thu hồi tài sản được thực hiện khi mà không cần thông qua bản án, ngay cả khi chưa hoặc không kết tội bất kỳ người có hành vi vi phạm pháp luật nào. Đây là biện pháp được ghi nhận trong Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng năm 2003 (United Nations Convention Against Corruption - UNCAC) và các tổ chức quốc tế khác khuyến khích thực hiện nhằm đáp ứng mục tiêu đấu tranh phòng, chống tham nhũng và thu hồi tài sản bất hợp pháp.
Văn phòng Liên hợp quốc về ma túy và tội phạm (United Nations Office on Drugs and Crime - UNODC) giải thích: “Thu hồi không qua thủ tục kết tội nghĩa là việc thu hồi tài sản mà không cần có kết tội đối với người vi phạm. Thuật ngữ này được sử dụng thay thế cho thu hồi dân sự, thu hồi theo mục tiêu”[1].
Ở góc độ quốc gia, thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội được xác định là quy trình đặc biệt của cơ quan nhà nước, không xét xử bị cáo hay hành vi phạm tội mà tập trung vào xử lý tài sản được cho là có nguồn gốc hoặc có liên quan đến tội phạm, với mục đích thu hồi về cho ngân sách Nhà nước hoặc trả lại cho chủ sở hữu hợp pháp của tài sản[2].
Như vậy, thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội là quá trình mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành thu hồi tài sản liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật mà không cần bản án, quyết định hình sự đối với người sở hữu tài sản đó. Thực chất, thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội được nhiều quốc gia chú trọng chủ yếu do tính linh hoạt và khả năng khắc phục những rủi ro so với phương thức truyền thống. Phương thức này được tiến hành với nhiều mô hình khác nhau phù hợp với từng quốc gia nhất định bao gồm: (i) Thu hồi tài sản bất hợp pháp trước khi bản án có hiệu lực; (ii) Thu hồi tài sản bất hợp pháp thông qua thủ tục tố tụng dân sự (thu hồi dân sự); (iii) Thu hồi tài sản bất hợp pháp thông qua thủ tục hành chính. Mặc dù thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội có nhiều tên gọi khác nhau nhưng nhìn chung, đa số các quan điểm đều nhận định đây là một quá trình hướng tới tài sản bất hợp pháp, đặc biệt là có liên quan đến nhóm tội phạm tham nhũng và kinh tế.
2. Quy định của pháp luật Vương Quốc Anh về thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội
Thứ nhất, về các quy định chung:
Phương pháp này ra đời cùng với Đạo luật về doanh thu từ tội phạm (Proceeds of Crime Act - POCA) được ban hành vào năm 2002, quy định trình tự, thủ tục thu hồi tài sản bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm pháp luật, là căn cứ pháp lý để thực hiện hoạt động điều tra, thu hồi tài sản nêu trên, bao gồm cả thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội. Trước POCA, việc thu hồi tài sản chủ yếu dựa vào bản án, tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp chỉ có thể bị tịch thu sau khi một người bị kết tội. POCA ra đời đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc thu hồi tài sản bất hợp pháp ở Vương quốc Anh, hỗ trợ tạo ra một khuôn khổ pháp lý toàn diện và mạnh mẽ hơn, bao gồm các cơ chế thu hồi dân sự, cho phép thu hồi tài sản mà không cần thông qua việc kết tội, cụ thể là thu hồi dân sự; thu hồi tiền mặt, tài sản niêm yết khác và thuế thu nhập tội phạm. Các phương thức kể trên có mối quan hệ chặt chẽ và hỗ trợ lẫn nhau trong tổng thể hệ thống thu hồi tài sản bất hợp pháp ở Vương quốc Anh. Trong phạm vi bài viết, nhóm tác giả sẽ tập trung vào phương thức thu hồi dân sự và thu hồi tiền mặt, tài sản niêm yết khác - phương thức được cho là thủ tục rút gọn của thu hồi dân sự.
Thứ hai, căn cứ thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội:
Tại Vương Quốc Anh, quyền thu hồi được áp dụng đối với mọi loại tài sản bất hợp pháp nên căn cứ thu hồi tài sản phụ thuộc vào chính tài sản đó.
- Đối với thủ tục thu hồi dân sự:
(i) Tài sản được thu hồi: Điều 304 POCA năm 2002 xác định tài sản được coi là có thể thu hồi và cách theo dõi tài sản gốc khi nó được chuyển nhượng bởi người đã sở hữu ban đầu hoặc bởi người sở hữu sau đó. Theo đó, tài sản thu được thông qua hành vi bất hợp pháp là tài sản có thể thu hồi. Đối với tài sản đã được chuyển nhượng hoặc chuyển giao cho người khác, cơ quan thực thi pháp luật có thể “theo dõi” tài sản đó và thu hồi từ người nhận sau. Nếu người nhận này lại tiếp tục chuyển giao tài sản, cơ quan thực thi vẫn có quyền tiếp tục theo dõi tài sản qua chuỗi các giao dịch.
(ii) Tài sản liên quan: Theo Điều 245 POCA năm 2002, tài sản liên quan được định nghĩa là các loại tài sản không phải là tài sản được thu hồi tuy nhiên có mối liên hệ chặt chẽ với tài sản đó.
(iii) Tài sản không giải thích được theo lệnh: Lệnh giải trình tài sản không rõ nguồn gốc (Unexplained Wealth Orders - UWO) đặt ra các yêu cầu giải trình về tài sản không rõ nguồn gốc có giá trị tối thiểu là 50.000 bảng Anh. Trong trường hợp không giải thích được, tài sản này sẽ trở thành đối tượng của quá trình thu hồi dân sự theo POCA năm 2002.
- Đối với thủ tục thu hồi tiền mặt và các tài sản niêm yết khác:
Điều 289 POCA năm 2002 quy định tài sản có thể thu được tiền mặt bao gồm các loại tiền và công cụ tài chính được xác định bởi cơ quan chức năng. Cụ thể, khoản 1E Điều 289 quy định tiền mặt được coi là tài sản thuộc phạm vi vi phạm của tài khoản này nếu nó có thể thu hồi hoặc bất kỳ ai sử dụng với mục tiêu thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Số tiền không được thấp hơn mức tối thiểu 1.000 bảng Anh, điều này đảm bảo rằng chỉ những khoản tiền đủ lớn, có khả năng gây ảnh hưởng mới bị tịch thu. Không chỉ có tiền tệ mà tại Điều 289 còn mở rộng khái niệm “tiền mặt” bao gồm các công cụ tài chính khác như trái phiếu vô danh và cổ phiếu vô danh. Ngoài tiền mặt thì các loại tài sản khác cũng có thể thu hồi theo thủ tục quy định tại Chương III Phần 5 POCA năm 2002. Theo đó, tài sản niêm yết là một mặt hàng tài sản nằm trong danh mục bao gồm kim loại quý, đá quý, đồng hồ, tác phẩm nghệ thuật,.... Tài sản niêm yết chỉ có thể là tài sản tịch thu nếu toàn bộ hoặc một phần của tài sản đó là tài sản có thể thu hồi hoặc được bất kỳ người nào dự định sử dụng vào hành vi bất hợp pháp và giá trị của tài sản hoặc phần tài sản thuộc phạm vi có thể thu hồi, không thấp hơn giá trị tối thiểu.
Thứ ba, thủ tục thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội:
Thủ tục thu hồi dân sự được thực hiện tại Tòa án cấp cao (chủ yếu là Tòa đại pháp chuyên trách) do các cơ quan thực thi pháp luật khởi xướng như Cơ quan tội phạm quốc gia, Cơ quan thuế và hải quan Hoàng gia, Cơ quan quản lý tài chính, Giám đốc Văn phòng điều tra gian lận nghiêm trọng, Giám đốc Công tố Anh và xứ Wales, Giám đốc Công tố Bắc Ireland. Trong khi đó, thủ tục thu hồi tiền mặt và các tài sản niêm yết khác được thực hiện tại Tòa án cấp sơ thẩm. Cụ thể:
Quy trình thu hồi dân sự được thực hiện trên phạm vi tương đối rộng thông qua các bước sau:
- Khởi xướng và điều tra:
Cuộc điều tra thu hồi dân sự theo Phần 8 POCA năm 2002 là cuộc điều tra nhằm mục đích xác định tài sản có thể thu hồi hoặc tài sản liên quan và bao gồm các cuộc điều tra về tài sản có phải là hoặc đã là tài sản có thể thu hồi hoặc tài sản liên quan hay không; ai nắm giữ hoặc đã nắm giữ tài sản; một người nắm giữ hoặc đã nắm giữ những tài sản gì; hoặc điều tra về bản chất, mức độ của tài sản. Trong giai đoạn này (lệnh UWO cần được đặc biệt quan tâm, đây là lệnh điều tra được áp dụng cho bị đơn có tài sản dường như không tương xứng với thu nhập của họ để giải thích nguồn gốc tài sản của họ). Lệnh UWO thường yêu cầu các cá nhân có trách nhiệm cung cấp các thông tin bao gồm bản chất và phạm vi quyền của người bị yêu cầu đối với tài sản mà lệnh áp dụng, cách thức sở hữu tài sản, trường hợp tài sản do được ủy thác thì phải nêu rõ về thỏa thuận ủy thác đó và các thông tin khác liên quan đến tài sản như được chỉ định trong lệnh. Lệnh sẽ chỉ định thời gian mà người đó phải cung cấp thông tin này, khoản 5 Điều 362 POCA năm 2002 cho phép bị đơn buộc phải cung cấp các thông tin chi tiết cụ thể và xuất trình tài liệu.
- Lệnh đóng băng tạm thời (Interim Freezing Order - IFO) hoặc lệnh đóng băng tài sản (Property Freezing Order - PFO):
Lệnh đóng băng tạm thời thường chỉ đi cùng với UWO để ngăn chặn tài sản bị tiêu tán trong quá trình tố tụng. Theo Điều 362J POCA năm 2002, IFO chỉ có thể được ban hành theo yêu cầu của cơ quan thực thi đã yêu cầu ban hành lệnh UWO; đồng thời, phải được ban hành trong cùng một vụ việc mà UWO được ban hành và có thể được kết hợp trong cùng một văn bản với UWO. Hầu hết các trường hợp không tiến hành lệnh UWO, cơ quan thực thi pháp luật sẽ tiến hành nộp đơn xin lệnh đóng băng tài sản có thể trước hoặc sau khi bắt đầu thủ tục. Ngoài ra, tại Điều 246 - 255 POCA năm 2002 quy định về “lệnh tiếp nhận tạm thời (Interim Receiving Order - IRO)” ở Anh, xứ Wales và Bắc Ireland và tương ứng với Điều 256-265 cho Scotland. Theo đó, lệnh tiếp nhận tạm thời có thể được hình thành trong giai đoạn sơ bộ của thủ tục thu hồi dân sự. Đây là một lệnh của Tòa án về việc giam giữ, tạm giữ hoặc bảo quản tài sản được cho là có thể thu hồi hoặc tài sản liên quan và việc chỉ định người quản lý tạm thời đối với tài sản đó.
- Lệnh thu hồi:
POCA năm 2002 cho phép các cơ quan thực thi pháp luật (các bộ trưởng Scotland - Scottish Ministers) có thể tiến hành khởi kiện yêu cầu Tòa án cấp cao (Tòa án phiên họp - Court of Session tại Scotland) thu hồi tài sản đối với bất kỳ người nào mà cơ quan này cho rằng đang nắm giữ tài sản có thể thu hồi được. Cơ quan này phải gửi đơn yêu cầu cho bị đơn, trừ khi Tòa án cho phép không cần thực hiện việc tống đạt. Đơn khởi kiện phải nêu rõ liệu tài sản đó có phải là tài sản có thể thu hồi hay là tài sản liên quan, trường hợp không chỉ định cụ thể trong đơn khởi kiện, tài sản đó phải được mô tả trong đơn khởi kiện một cách tổng quát. Trong trường hợp các cơ quan thực thi pháp luật không có yêu cầu, song Tòa án nhận thấy rằng đáp ứng trong toàn bộ quá trình tố tụng nêu trên, Tòa án phải ra lệnh thu hồi theo Điều 266 POCA năm 2002.
- Xử lý tài sản thu hồi:
Khi lệnh thu hồi được ban hành, tài sản thu hồi được chuyển giao cho người được ủy thác trong thu hồi dân sự chịu trách nhiệm quản lý. Nếu tài sản là tiền thì chuyển thẳng vào Quỹ hợp nhất (Consolidated Fund). Quỹ được xác định là một tài khoản trung tâm của Chính phủ Vương quốc Anh, nơi hầu hết các khoản thu nhập được nộp vào. Nếu tài sản không phải tiền (như bất động sản, tài sản vật lý), người được ủy thác có quyền thanh lý tài sản hoặc quản lý tài sản theo cách có lợi nhất. Sau khi tất cả tài sản được chuyển vào Quỹ hợp nhất theo quy định của POCA năm 2002, tài sản thu hồi có thể sẽ được phân bổ theo chương trình khuyến khích thu hồi tài sản (Asset Recovery Incentivisation Scheme - ARIS)[3] cho các cơ quan thực thi pháp luật.
- Quy trình thu hồi tiền mặt và tài sản khác được pháp luật quy định:
+ Khám xét, điều tra: POCA trao quyền cho các viên chức (như viên chức của cơ quan Thuế và Hải quan, Cảnh sát viên, Điều tra viên,...) có quyền khám xét để tìm kiếm tiền mặt trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình, theo đó viên chức phải có mặt hợp pháp tại bất kỳ trụ sở nào của cơ quan và có cơ sở hợp lý để nghi ngờ rằng tại địa điểm đó có tiền mặt là tài sản có thể thu hồi được hoặc nghi ngờ tài sản đó được dự định sử dụng vào mục đích bất hợp pháp và số tiền với mức tối thiểu là 1.000 bảng Anh (Điều 289 POCA năm 2002). Bên cạnh đó, các viên chức cũng có thẩm quyền khám xét người hoặc phương tiện đi lại khi có lý do nghi ngờ người đó đang mang theo tiền mặt hoặc để trong phương tiện. Các quyền tìm kiếm này có tính chất dân sự và phải được thực hiện trong giới hạn phù hợp với mục đích tìm kiếm tiền mặt có liên quan trên cơ sở tôn trọng các quyền cơ bản của con người. Bất kỳ quyết định nào về việc khám xét tìm kiếm tiền mặt theo POCA nếu có thể thì đều phải được Thẩm phán phê duyệt trước (Điều 290 POCA năm 2002), trừ các trường hợp phê duyệt trước không khả thi thì sự phê duyệt được thực hiện bởi một viên chức cấp cao. Nếu việc khám xét được thực hiện mà không có sự phê duyệt tư pháp trước (dù đã có sự phê duyệt từ viên chức cấp cao), viên chức có thẩm quyền phải chuẩn bị một báo cáo bằng văn bản nêu rõ lý do tại sao không thể xin phê duyệt tư pháp trước và hoàn cảnh dẫn đến việc viên chức có thẩm quyền tin rằng quyền khám xét có thể được thực hiện.
+ Thu giữ: Theo Điều 294 POCA năm 2002, cảnh sát, viên chức thuế và hải quan hoặc các viên chức có thẩm quyền khác có quyền thu giữ tài sản tại biên giới hoặc trong lãnh thổ khi có nghi ngờ hợp lý rằng tiền mặt hoặc tài sản được sử dụng vào mục đích bất hợp pháp. Ngoài ra, pháp luật nước này còn cho phép thu giữ tài sản không thể chia nhỏ mà chỉ một phần trong số đó là tài sản bị nghi ngờ, ví dụ một tấm séc duy nhất trị giá 50.000 bảng Anh trong khi số tiền mặt bị nghi ngờ chỉ là 25.000 bảng Anh[4].
+ Tạm giữ tiền mặt, tài sản bị thu giữ: Sau khi kết thúc quá trình khám xét và thu giữ, tiền mặt và tài sản sẽ bị tạm giữ. Theo Điều 295 POCA năm 2002, tài sản không thể bị tạm giữ quá 48 giờ, trừ khi có lệnh của Thẩm phán. Thẩm phán có thể ban hành lệnh này nếu thấy có cơ sở hợp lý cho nghi ngờ của viên chức và việc tiếp tục tạm giữ là hợp lý vì mục đích điều tra nguồn gốc hoặc mục đích sử dụng của số tiền đó. Thẩm phán cũng có thể ra lệnh tiếp tục tạm giữ nếu đang xem xét việc khởi tố hình sự, hoặc nếu các thủ tục tố tụng hình sự đã được bắt đầu nhưng chưa kết thúc. Trong hầu hết các trường hợp, số tiền bị tạm giữ sẽ được gửi vào tài khoản có lãi như quy định tại Điều 296 cho đến khi có kết quả của thủ tục tố tụng.
+ Lệnh tịch thu: Trong quá trình tạm giữ, viên chức có thẩm quyền như Ủy viên thuế và hải quan, Điều tra viên tài chính hoặc Cảnh sát có thể nộp đơn yêu cầu thu hồi toàn bộ hoặc một phần số tiền đó đến Tòa án hoặc Cảnh sát trưởng tại Scotland (Điều 298 POCA năm 2002). Tòa án cấp sơ thẩm có quyền ra lệnh tịch thu nếu chứng minh được tài sản đó là tài sản có thể thu hồi được hoặc được dùng để thực hiện hành vi bất hợp pháp. Cân bằng xác suất là tiêu chuẩn chứng cứ áp dụng cho thủ tục này, đây là tiêu chuẩn chứng minh dân sự thông thường. Khi đơn yêu cầu được thu lý, tiền mặt và tài sản không thể bị giải phóng trong bất kỳ trường hợp nào cho đến khi thủ tục thu hồi kết thúc. Bất kỳ bên nào tham gia tố tụng bị thiệt hại do lệnh tịch thu đều có quyền khiếu nại theo Điều 299 POCA năm 2002, đơn khiếu nại được gửi đến Tòa án Hoàng gia (Anh và xứ Wales) hoặc Chánh án Tòa án tối cao (Scotland) hoặc Tòa án quận (Bắc Ireland), trong thời hạn 30 ngày kể từ thời điểm Tòa án ra lệnh hoặc quyết định. Tòa án Hoàng gia có quyền ban hành bất cứ lệnh nào được cho là phù hợp, nếu Tòa án chấp nhận kháng cáo thì hoàn toàn có quyền ra lệnh trả lại toàn bộ hoặc một phần số tiền mặt, tài sản đó.
+ Xử lý tài sản thu hồi: Theo Điều 300 POCA 2002, tiền mặt, tài sản hoặc bất kỳ khoản lãi nào phát sinh bị thu hồi sẽ được chuyển vào quỹ hợp nhất theo quy định. Bị hại hoặc các chủ thể khác có liên quan tới tài sản bị tịch thu có quyền gửi đơn lên Tòa án cấp sơ thẩm hoặc Cảnh sát trưởng (ở Scotland) để yêu cầu trả lại tài sản. Ngoài ra, trong trường hợp không có bất kỳ sự tịch thu nào được thực hiện sau khi tạm giữ, người bị tịch thu hoặc người sở hữu có thể nộp đơn yêu cầu bồi thường. Trong hầu hết các trường hợp, lãi suất phát sinh từ việc gửi tiền mặt và các tài sản khác trong quá trình tạm giữ theo Điều 296 POCA năm 2002 sẽ được gửi tới những người này như một khoản đền bù. Trường hợp mà tiền không được chuyển vào tài khoản thì Tòa án có thể ra lệnh trả tiền theo giá trị của quyền lợi bị mất. Bên cạnh đó, Tòa án cũng có quyền quyết định ra lệnh thanh toán khoản bồi thường hợp lý đối với những tổn thất do việc giữ tiền mặt, tài sản đó. Tài sản, tiền mặt theo thủ tục này cũng sẽ được phân bổ theo chương trình ARIS theo tỉ lệ tương tự so với thủ tục thu hồi dân sự, các cơ quan thực hiện có thể nhận được 50% giá trị tài sản, tiền mặt có thể thu hồi được.
Thứ tư, hợp tác quốc tế và các biện pháp hỗ trợ thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội.
Trên thực tế, Anh đã có khung pháp lý điều chỉnh hoạt động này khá chi tiết và liên quan đến nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Một là, thông qua yêu cầu hỗ trợ của nước ngoài với cơ quan thực thi pháp luật Anh: Trong quá trình truy tìm, đóng băng và thu hồi số tiền thu được bất hợp pháp của một viên chức tham nhũng bị phát hiện ở hoặc đã rửa tiền ở Vương quốc Anh, một số quốc gia nước ngoài có thể thực hiện một trong những hành động như: Sử dụng cơ chế hỗ trợ pháp lý lẫn nhau và làm việc với cơ quan thực thi luật pháp Vương quốc Anh thông qua yêu cầu lệnh đóng băng tài sản sau khi có được lệnh thu hồi tài sản dựa trên thu hồi không qua thủ tục kết tội, thực hiện lệnh đó thông qua lệnh là thu hồi dân sự ở Vương quốc Anh. Nếu lệnh tịch thu tài sản thu hồi không qua thủ tục kết tội được đăng ký và thực thi tại Anh, tài sản thu hồi được không được tự động chuyển đến quốc gia nước ngoài và Tòa án Anh không có thẩm quyền chuyển tài sản đó cho cơ quan tài phán nước ngoài mà sẽ được đưa vào quỹ hợp nhất của Chính phủ Anh…
Theo POCA năm 2002, pháp luật Vương quốc Anh đã mở rộng quyền hạn của Tòa án trong việc cấp lệnh đóng băng tài sản được nắm giữ bên ngoài lãnh thổ. Quy trình này được thực hiện theo nguyên tắc có đi có lại, khi đó, áp dụng theo Điều 282b Phần 5 POCA về việc thi hành ở nước ngoài trước khi có lệnh thu hồi.
Hai là, thông qua tố tụng dân sự: Nếu cơ chế hỗ trợ pháp lý lẫn nhau không khả thi, một số quốc gia nước ngoài có thể đưa vụ việc ra Tòa án dân sự với tư cách đương sự để xin nhiều lệnh khác nhau, chẳng hạn như lệnh đóng băng; lệnh tiết lộ thông tin của bên thứ ba; lệnh khám xét và thu giữ. Đặc biệt, đối với lệnh tiết lộ, Tòa án Vương quốc Anh cũng có trách nhiệm áp dụng lệnh này đối với những người bên ngoài Vương quốc Anh thông qua các đơn yêu cầu (Phần 5 POCA). Chủ thể nộp đơn yêu cầu lệnh phải là các cơ quan thực thi và được chuyển giao thông qua các cơ quan tư pháp của Anh và các quốc gia khác. Quyền ngoài lãnh thổ này được mở rộng khi có “mối liên hệ” giữa vụ án và Vương quốc Anh. Điều này có thể bao gồm hành vi vi phạm pháp luật xảy ra tại Vương quốc Anh; tài sản đang được đề cập đã ở Vương quốc Anh tại thời điểm có liên quan;...
3. Một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
Pháp luật Việt Nam hiện chưa quy định trực tiếp các biện pháp, quy trình thu hồi dân sự, thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội như mô hình được áp dụng tại Vương quốc Anh[5]. Hầu hết các quy định này mới chỉ được khai thác, tiếp cận ở các khía cạnh liên quan đến thủ tục thu hồi dân sự. Theo đó, chủ sở hữu, chủ thể có quyền khác đối với tài sản có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, người sử dụng tài sản, người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật theo Mục 2 Phần thứ hai Bộ luật Dân sự năm 2015. Về mặt bản chất kiện đòi tài sản là một biện pháp dân sự nhằm bảo vệ quyền của một số chủ thể nhằm trả lại tài sản bị chiếm đoạt bất hợp pháp. Tuy nhiên, biện pháp này không thể giải quyết triệt để nhu cầu thu hồi tài sản do phạm tội mà có, tài sản liên quan và tài sản không giải trình nguồn gốc rõ ràng, do việc thực hiện quyền chỉ được trao cho những cá nhân, tổ chức chứng minh được mình là chủ sở hữu hoặc chủ thể có quyền khác đối với tài sản. Ngoài ra, Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 cũng cho phép các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án dân sự để giải quyết tranh chấp về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản. Theo khoản 4 Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 về quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước, thì “cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách hoặc theo quy định của pháp luật”. Tương tự như các chủ sở hữu hoặc chủ thể có quyền khác đối với tài sản; các cơ quan tổ chức khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho việc khởi kiện, yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp lý. Thông thường quyền khởi kiện bảo vệ quyền và lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thường được thực hiện dành cho các cơ quan ngoài Tòa án như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát. Tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử, chưa có cơ quan, tổ chức, cá nhân nào khởi kiện dân sự để thu hồi tài sản bất hợp pháp; có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực tế này, trong đó có nguyên nhân là do quy định của pháp luật làm cơ sở cho việc khởi kiện dân sự để thu hồi tài sản tham nhũng còn chưa rõ ràng, chưa đồng bộ, thiếu thống nhất…[6]
Qua nghiên cứu pháp luật của Vương quốc Anh, đồng thời, so sánh với pháp luật Việt Nam, tác giả thấy rằng, Việt Nam có thể tiếp thu những giá trị từ mô hình phân phối lại tài sản theo ARIS của Vương quốc Anh để phục vụ cho các hoạt động của Nhà nước, đảm bảo việc đấu tranh, phòng chống tội phạm. Theo đó, tác giả đề xuất một số vấn đề sau:
Một là, cần ban hành các văn bản pháp luật hướng dẫn cụ thể, chi tiết, trong đó quy định cụ thể trách nhiệm của các cơ quan như: Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Thanh tra Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Ngoại giao... để phối hợp trong đảm bảo hiệu quả thu hồi tài sản. Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu, ban hành văn bản pháp luật về quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích của nhà nước; trên cơ sở đó nhà nước có thể tiến hành thu hồi tài sản bất hợp pháp, tài sản do phạm tội mà có được thực thi hiệu quả thông qua khởi kiện dân sự.
Hai là, rà soát, nghiên cứu cho phép các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời trước khi khởi kiện dân sự nhằm phòng ngừa tẩu tán tài sản thay vì phải thông qua yêu cầu đối với Tòa án. Theo đó, cần hướng dẫn cụ thể hoặc bổ sung quy định về áp dụng các biện pháp phong tỏa, thu giữ tài sản cho các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền ngay khi có “nghi ngờ hợp lý” như các quy định của Vương quốc Anh trong quá trình khám xét, truy tìm tài sản.
Tài liệu tham khảo:
1. Lê Minh Trung (2023), Cơ chế thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội ở một số nước trên thế giới và tham khảo cho Việt Nam, kỳ 2, https://phaply.net.vn/co-che-thu-hoi-tai-san-bat-hop-phap-khong-qua-thu-tuc-ket-toi-o-mot-so-nuoc-tren-the-gioi-va-tham-khao-cho-viet-nam-ky-2-a256525.html, truy cập ngày 15/10/2024.
2. United Kingdom (2002), Public Service Reform Act 2002, s. 5, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2002/29/notes/division/5/5, truy cập ngày 15/12/2024.
3. UNODC (2012), Manual on International Cooperation for the Purposes of Confiscation of Proceeds of Crime, https://www.unodc.org/documents/organized-crime/Publications/Confiscation_Manual_Ebook_E.pdf, truy cập ngày 15/10/2024.
4. Vũ Công Giao, Đỗ Thu Huyền (2022), Tịch thu tài sản tham nhũng không qua thủ tục kết tội: Phân tích từ góc độ quyền con người, Tạp chí VNU Journal of Science: Legal Studies, https://doi.org/10.25073/2588-1167/vnuls.4453, truy cập ngày 15/10/2024.
[1]. UNODC (2012), Manual on International Cooperation for the Purposes of Confiscation of Proceeds of Crime, https://www.unodc.org/documents/organized-crime/Publications/Confiscation_Manual_Ebook_E.pdf , truy cập ngày 15/10/2024.
[2]. Lê Minh Trung (2023), Cơ chế thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội ở một số nước trên thế giới và tham khảo cho Việt Nam, kỳ 2, https://phaply.net.vn/co-che-thu-hoi-tai-san-bat-hop-phap-khong-qua-thu-tuc-ket-toi-o-mot-so-nuoc-tren-the-gioi-va-tham-khao-cho-viet-nam-ky-2-a256525.html, truy cập ngày 15/10/2024.
[3]. ARIS được thành lập vào năm 2006, nhằm cung cấp cho các cơ quan thực thi pháp luật một phần tiền mà họ tịch thu bằng quyền hạn hình sự và dân sự theo Đạo luật thu nhập từ tội phạm (POCA). ARIS không có cơ sở chính thức mà được thỏa thuận thống nhất giữa Bộ nội vụ, Kho bạc và Bộ Tư pháp Vương quốc Anh.
[4]. United Kingdom (2002), Public Service Reform Act 2002, s. 5, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2002/29/notes/division/5/5, truy cập ngày 15/12/2024.
[5]. Hiện nay có: Nghị quyết số 164/2024/QH15 ngày 28/11/2024 về thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hình sự.
[6]. Lê Minh Trung (2023), Cơ chế thu hồi tài sản bất hợp pháp không qua thủ tục kết tội ở một số nước trên thế giới và tham khảo cho Việt Nam, kỳ 2, https://phaply.net.vn/co-che-thu-hoi-tai-san-bat-hop-phap-khong-qua-thu-tuc-ket-toi-o-mot-so-nuoc-tren-the-gioi-va-tham-khao-cho-viet-nam-ky-2-a256525.html, truy cập ngày 15/10/2024.